«Στο τέλος μου είναι η αρχή μου»

Ο Τόμας Μαν, με την χαρακτηριστική φιλαυτία του, πίστευε ότι το Μαγικό Βουνό έπρεπε «να διαβάζεται όχι μία, αλλά δύο φορές», όπως μια μουσική συμφωνία, η οποία αποκαλύπτει πρώτα το «θεματικό της υλικό» και στη συνέχεια τους «συμβολικούς και υπαινικτικούς τύπους» της. Η σύγκριση με μια συμφωνία είναι υπερβολική, αλλά ο Μαν δεν είχε άδικο. Μια δεύτερη ανάγνωση αποκαλύπτει λεπτομέρειες που μια πρώτη ανάγνωση πολύ πιθανόν να είχε προσπεράσει, βοηθώντας κάποιον να κατανοήσει καλύτερα το σύνθετο μυθιστόρημά του. Ο Προυστ, φυσικά, δεν είπε ποτέ κάτι τέτοιο, αλλά και το Αναζητώντας τον Χαμένο Χρόνο πρέπει επίσης να διαβαστεί δύο φορές– με μια διαφορά όμως. Παρ’ όλο που τίποτα δεν σε υποχρεώνει να ξαναδιαβάσεις τον Μαν, ο Προυστ δεν σου αφήνει περιθώρια επιλογής. Αν το διαβάσει κανείς προοπτικά, το μυθιστόρημα περιγράφει τις περιπλανήσεις του αφηγητή ανάμεσα σε «επιπόλαιες απολαύσεις, στη ραστώνη, την τρυφερότητα και τη δυστυχία» κατά την αναζήτηση της συγγραφικής του κλίσης την οποία ανακαλύπτει μόνο καθώς το βιβλίο φτάνει στο τέλος του. Τότε συνειδητοποιεί ότι «όλες αυτές οι πρώτες ύλες για το λογοτεχνικό έργο εντοπίζονταν στο παρελθόν μου»[1]. Το παρελθόν του; Μα αυτό ακριβώς διαβάζαμε από την αρχή! Αν διαβάσουμε το βιβλίο αναδρομικά, οι ίδιες ακριβώς σελίδες που περιγράφουν την αποτυχία του, τώρα ενσαρκώνουν την επιτυχία του. Ο Μαν έγραψε ένα μόνο έργο που ίσως αξίζει να διαβαστεί δύο φορές· ο Προυστ έγραψε δύο έργα σε ένα που επιβάλλουν μια διπλή ανάγνωση σαν τον Ιανό. Ο «Μαρσέλ» αφηγείται την κοινωνική του ζωή, τους έρωτές του, τις αρρώστιες του, τα ταξίδια του, όλα όσα στέκονται εμπόδιο ανάμεσα σε αυτόν και τη συγγραφή – όλα αυτά αποτελούν μέρος του χαμένου ή σπαταλημένου χρόνου. Αλλά το ίδιο σημαντικές είναι και οι στιγμές που δεν συνειδητοποιεί ότι η ουσία του βιβλίου του βρίσκεται ήδη μπροστά του και παραβλέπει τη σημασία της. Μία από αυτές τις στιγμές συμβαίνει κατά τη διάρκεια ενός παιδικού περιπάτου στην εξοχή μια βροχερή μέρα. Όταν βγαίνει ο ήλιος, η ομορφιά του τοπίου τον τυφλώνει: «Ξέσπασα μ’ όλο μου τον ενθουσιασμό σηκώνοντας την κλειστή μου ομπρέλα: ‘Πω, πω, πω, πω!’ Την ίδια όμως στιγμή ένοιωσα πως χρέος μου θα ήταν να μη περιοριστώ σ’ αυτές τις θαμπές λέξεις και να προσπαθήσω να εξετάσω με πιο καθαρό μάτι την έκστασή μου».[2] Κι όμως, δεν το κάνει. Όπως οι ακανθώδεις θάμνοι κατά μήκος του μονοπατιού του Σουάν και τα δέντρα κοντά στο Μπαλμπέκ, το τοπίο γεμίζει το νεαρό αγόρι με μια χαρά της οποίας η πηγή φαίνεται να βρίσκεται πέρα από την αντίληψή του, ένα μυστήριο συναίσθημα που το αφήνει, όπως δείχνει η αναφώνησή του, απογοητευμένο και ανικανοποίητο. Όμως η σύγχυση δεν είναι μόνο δική του. Είμαστε κι εμείς εξίσου στο σκοτάδι και νιώθουμε την ίδια απογοήτευση: Τι είναι αυτό που του προκαλεί «έκσταση» μπροστά στο τοπίο; Γιατί δεν μπορεί να συλλάβει την «ανεξάντλητη γοητεία» των θάμνων; Γιατί η «ευτυχία» του στη θέα των δέντρων παραμένει «ατελής»; Όσο αυτά τα ερωτήματα βασανίζουν τον Μαρσέλ, βασανίζουν κι εμάς: κι από εμάς επίσης λείπει αυτό που του λείπει – και όταν τελικά το ανακαλύπτει, το ανακαλύπτουμε κι εμείς. Αν και είναι απίθανο να εμπνεύσει το δικό μας καλλιτεχνικό έργο, μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα πώς η δική μας ζωή περνά απαρατήρητη, πόσα πράγματα από την εμπειρία μας μάς διαφεύγουν και ο δικός μας χρόνος, δυστυχώς, χάνεται. Η σύγχυση αρχίζει να διαλύεται όταν, πολύ αργότερα, ο ώριμος πλέον Μαρσέλ συνειδητοποιεί «ότι μόνο ένας αδέξιος και εσφαλμένος τρόπος σκέψης εναποθέτει τα πάντα στο αντικείμενο, ενώ τα πάντα ενδημούν στο νου».[3] Το αγόρι δεν είχε καταλάβει ότι η ευτυχία του δεν οφειλόταν στο «αντικείμενο», στο ίδιο το τοπίο, αλλά στο «μυαλό», στο δικό του βίωμα του τοπίου με τους σαφείς, εύγλωττους και όμορφους όρους με τους οποίους ο ίδιος το περιέγραψε. Πρόκειται για ένα ευφυές τέχνασμα: ο Προυστ γράφει σαν τα χαρακτηριστικά του τοπίου να υπάρχουν ανεξάρτητα, με το αγόρι να τα παρατηρεί παθητικά, αποτελώντας το όμορφο αντικείμενο της εμπειρίας του παρά το περιεχόμενό της, τη θέασή του (και, τελικά, την ικανότητά του να γράψει γι’ αυτήν) με τόσο όμορφους όρους. Η εμπειρία του ξεγλιστρά απαρατήρητη, τόσο από τον ίδιο όσο και από εμάς. Μόνο εκ των υστέρων η περιγραφή του τοπίου γίνεται αντιληπτή ως η καταγραφή της εμπειρίας του αγοριού, η πηγή της έκστασής του, που αναβιώνει στο βιβλίο που δεν έχει ακόμα ξεκινήσει, αλλά το οποίο έχει ήδη ολοκληρώσει. Αυτό γίνεται σαφές όταν τα καμπαναριά του Μαρτινβίλ και του Βιεβίκ, που μοιάζουν να χορεύουν το ένα γύρω από το άλλο στο βάθος, κατακλύζουν το αγόρι τόσο με μια «ιδιαίτερη ευχαρίστηση» όσο και με μια αίσθηση ανησυχίας για κάτι «που φαίνονταν ταυτόχρονα να περιέχουν και να αποκρύπτουν». Εδώ όμως ακολουθεί κάτι που κάνει την ευχαρίστησή του ολοκληρωτική: «Κάτι απ’ ό,τι έμενε κρυμμένο μέσα του μου φανερώθηκε, μου ήρθε μια σκέψη ανύπαρκτη για μένα μια στιγμή νωρίτερα, που διατυπώθηκε με λέξεις μέσα στο μυαλό μου … δεν μπόρεσα να σκεφτώ άλλο τίποτε».[4] Παραδόξως, αν και δεν παραδέχεται στον εαυτό του ότι η αποκάλυψή του ήταν προφορική –γι’ αυτό και δεν καταφέρνει να τη βρει στις άλλες εμπειρίες του και γι’ αυτό επαναλαμβάνει ότι την ξέχασε– αισθάνεται την ανάγκη να καταγράψει αυτές τις λέξεις εκείνη ακριβώς τη στιγμή. Το «μικρό απόσπασμα» που αναπαράγει είναι στην πραγματικότητα το παλαιότερο γραπτό τμήμα του μυθιστορήματός του (αλλά και το πρώτο που δημοσιεύθηκε, αργότερα, στη Le Figaro) και αποτελεί ακριβώς αυτό που «έκρυβαν» τα καμπαναριά: τη διαρθρωμένη έκφραση της εμπειρίας του. Η ευχαρίστησή του οφείλεται στην «αόρατη κλίση που το έργο αυτό περιγράφει την ιστορία της» και την οποία διαισθάνεται μόνον ακαθόριστα ακόμα.[5] Μη βλέποντας το δημιούργημά του γι’ αυτό που είναι ή (το ίδιο πράγμα) γι’ αυτό που θα γίνει– μέρος του βιβλίου του– το αγόρι συνεχίζει να κοιτάζει πέρα από αυτό. Δεν είναι παρά μια φευγαλέα εντύπωση, η εμπειρία του ξεγλιστρά, και ο χρόνος που συνέβη χάνεται, ξεχνιέται και σπαταλήθηκε. Χαμένος; Ξεχασμένος; Σπαταλημένος; Όχι ακριβώς. Φευγαλέες εντυπώσεις, «γραμμένες με την βοήθεια σχημάτων για τις οποίες αναζητούσα δοκιμαστικά το νόημά τους μες στο μυαλό μου όπου –καμπαναριά ή ζιζάνια– έναν γρίφο περίπλοκο και ανθηρό» είχαν μείνει μέσα του χωρίς, ως τώρα, να μπορεί να μαντέψει τον σκοπό για τον οποίο προορίζονταν.[6] Αυτά, μαζί με τον χρόνο που χάθηκε μαζί τους, μπορούν να ανακτηθούν – αλλά μόνο μέσα από την τέχνη και τα σκιρτήματα της ακούσιας μνήμης: Η ζωή μας, καταλαβαίνει επιτέλους, είναι «δυνατόν να φωτιστεί, να αναδυθεί μέσα από το σκοτάδι, να αποκατασταθεί η αληθινή της διάσταση μέσα από τις αέναες παραποιήσεις της, κοντολογίς, να πάρει σάρκα και οστά σ’ ένα βιβλίο!»[7] Οι μαιανδρισμοί του δεν είναι πλέον άσκοποι: ο Μαρσέλ είναι ο ίδιος η ύλη του βιβλίου του. Ο χαμένος χρόνος και ο ανακτημένος χρόνος είναι ένα και το αυτό: Αυτό που ήταν μια αφήγηση αποτυχίας αποδεικνύεται τελικά ότι ήταν η καταγραφή μιας επιτυχίας· το βιβλίο που πρόκειται να γράψει είναι το μυθιστόρημα που έχουμε ήδη διαβάσει. Πώς μπορεί αυτό που δεν έχει ακόμη γίνει, να είναι αυτό που ήταν πάντα; Θα έλεγα σχεδόν ότι το Αναζητώντας τον Χαμένο Χρόνο είναι μια απαράμιλλα λεπτομερής ανάπτυξη της παράδοξης προσταγής του Νίτσε: «Γίνε αυτό που είσαι». — Μετάφραση: Μιμή Βασιλάκη Ο τίτλος προέρχεται από φράση της Μαρίας Στιούαρτ της Σκωτίας («En ma fin est mon commencement») που κέντησε σε ένα ύφασμα ενώ περίμενε την εκτέλεσή της, την οποία αργότερα χρησιμοποίησε ο T.S. Eliot στο ποίημα East Coker ξεκινώντας με την αναστροφή «In my beginning is my end» για να καταλήξει στο «In my end is my beginning». [1] Μαρσέλ Προυστ, Αναζητώντας τον Χαμένο Χρόνο, τόμ. VII, Ο ανακτημένος χρόνος, μτφρ. Παναγιώτης Πούλος, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, σ. 183. [2] Μαρσέλ Προυστ, Αναζητώντας τον Χαμένο Χρόνο, τόμ. Ι, Από τη μεριά του Σουάν, μτφρ. Παύλος Ζάννας, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, σ. 140. [3] Ό.π., τόμ. VII, σ. 195. [4] Ό.π., τόμ. Ι, σ. 151. [5] Μαρσέλ Προυστ, Αναζητώντας τον Χαμένο Χρόνο, τόμ. ΙΙΙ, Από τη μεριά του Γκερμάντ, μτφρ. Παύλος Ζάννας, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, σ. 333. [6] Ό.π., τόμ. VII, σ. 166. [7] Ό.π., τόμ. VII, σ. 299.

«Στο τέλος μου είναι η αρχή μου»

Σύνδεση