Η μεταφραστική «Οδύσσεια» του Μανόλη Χατζηγιακουμή

1. Οδύσσεια στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης Δεν είναι πολλοί όσοι είχαν μέχρι τώρα την τύχη να ξεναγηθούν στο καινούργιο Ινστιτούτο Ελληνικών Σπουδών, το οποίο εγκαθίδρυσε πρόσφατα στην Αθήνα το ξακουστό Πανεπιστήμιο Χάρμα. Ως γνωστόν, το διεθνές αυτό εκπαιδευτικό ίδρυμα διακρίνεται τόσο στην ανάπτυξη των πλέον εξελιγμένων σύγχρονων τεχνολογιών όσο και στην ανανέωση των ανθρωπιστικών επιστημών με πρωτοποριακές μεθόδους. Τελευταία, επωφελούμενο από το νεότευκτο νομικό πλαίσιο περί μη κρατικής ανώτατης παιδείας στην Ελλάδα, το Πανεπιστήμιο Χάρμα εγκατέστησε το δικό του παράρτημα στην πρωτεύουσά μας, το Ινστιτούτο που προαναφέρθηκε, αφιερωμένο αποκλειστικά στη μελέτη του κλασικού ελληνικού πολιτισμού. Το Ινστιτούτο λειτουργεί σε ένα ευρύχωρο συγκρότημα δεκατεσσάρων νεοκλασικών κτιρίων, στις παρυφές της Ακρόπολης, που το πανεπιστήμιο τα αγόρασε και τα ενοποίησε αρχιτεκτονικά, με κατάλληλες προσθήκες και προσαρμογές, ώστε να ανταποκρίνονται στο εκπαιδευτικό του έργο. Κατά την επίσκεψή μου εκεί, είχα την τιμή να με ξεναγήσει ο Ελληνοαμερικανός υποδιευθυντής του παραρτήματος: ένας σχετικά νέος ακόμη καθηγητής, ο οποίος διαπρέπει στο εξωτερικό, διαχειριζόμενος περισσότερα ερευνητικά προγράμματα από όσα μπορεί να χωρέσει ο νους. Παρά το νεαρό της ηλικίας του, έχει ήδη διατελέσει σύμβουλος αρκετών Ελλήνων υπουργών και πρωθυπουργών, πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου διαφόρων πανεπιστημίων, ενώ είναι υποψήφιος για τρεις ή τέσσερις επί μακρόν χηρεύουσες έδρες στην Ακαδημία Αθηνών. Εκτός από τις ευήλιες αίθουσες σεμιναρίων και την πλούσια εφοδιασμένη βιβλιοθήκη, στην καρδιά του συγκροτήματος δεσπόζει η μεγάλη σάλα του τεχνολογικού εργαστηρίου, η οποία στεγάζει έναν γιγάντιο μηχανισμό τεχνητής νοημοσύνης, εφεύρεση και ευρεσιτεχνία των ερευνητών του Πανεπιστημίου Χάρμα. Η φουτουριστική όψη του χώρου, με τα δεκάδες τερματικά και πληκτρολόγια, θυμίζει κάπως το σκηνικό της Αλφαβίλ του Γκοντάρ ή μάλλον το διαστημόπλοιο στην Οδύσσεια του Διαστήματος του Κιούμπρικ, με τον ψυχωτικό υπολογιστή ο οποίος βασανίζεται από τις συνέπειες του προπατορικού αμαρτήματος. Καθώς με ενημερώνει ο υποδιευθυντής, ο μεγάλος εγκέφαλος τεχνητής νοημοσύνης αυτού του εργαστηρίου θα χρησιμοποιηθεί για να προωθήσει ρηξικέλευθες έρευνες στο πεδίο της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, οδηγώντας σε εκπληκτικές νέες ανακαλύψεις. Για την ώρα, οι ερευνητές του Ινστιτούτου αναπτύσσουν ένα ριζοσπαστικό πρόγραμμα σχετικό με την προφορική δημιουργία των ομηρικών επών. «Γνωρίζετε ασφαλώς τη μακρόχρονη διαμάχη μεταξύ αντίπαλων σχολών και θεωριών σχετικά με τον τρόπο σύνθεσης των έργων του Ομήρου», λέγει ο Ελληνοαμερικανός καθηγητής. «Η Οδύσσεια, ας πούμε, συγκροτήθηκε άραγε αποκλειστικά με προφορικό τρόπο, από τον αυτοσχεδιασμό κάποιου εμπνευσμένου αοιδού με βάση το μυθολογικό υλικό; Ή συντάχθηκε από εγγράμματο ποιητή, ο οποίος χρησιμοποιούσε τη γραφή για να καταστρώσει τάχα το ευρύτερο σχέδιο της πλοκής, να εναρμονίσει τα διάφορα επεισόδια προς το γενικό σχεδιάγραμμα, να κόψει, να ράψει και να διορθώσει, όπως κάνουν τώρα οι δόκιμοι συγγραφείς; Πρόκειται φυσικά για ψευδοπρόβλημα. Όπως έχει καταδείξει ενορατικά ο γενικός διευθυντής του Ινστιτούτου μας, ο καθηγητής Φρέντυ Ναζιάροβιτς, η ομηρική ποίηση είναι αποκλειστικά προφορική, δημιουργία εκατό τοις εκατό στοματική, και δεν θα μπορούσε να είναι τίποτε άλλο. Όμως απέμενε να αποδειχθεί τούτο πειραματικά, ώστε να μεταπεισθούν ακόμη και οι λίγοι αρτηριοσκληρωτικοί δύσπιστοι. Αυτό ακριβώς θα επιτύχει ο υπολογιστής τεχνητής νοημοσύνης που φιλοξενούμε εδώ. Με απολύτως προφορικά μέσα θα ξαναδημιουργήσει την Οδύσσεια». Απόρησα με την παράδοξη αυτή δήλωση, η οποία μού θύμισε κάπως τον Μπόρχες. «Μα πώς; Τι νόημα έχει να δημιουργηθεί ξανά ένα έργο που ήδη υπάρχει;», ρώτησα. «Μήπως σκοπεύετε να ξαναγράψετε εκ νέου και άλλα κλασικά αριστουργήματα, φέρ’ ειπείν τον Δον Κιχώτη;». Ο υποδιευθυντής βάλθηκε να μου εξηγεί: «Είναι απλό, κατά βάση. Καθώς παραδεχόμαστε όλοι, όσοι συμμεριζόμαστε την αληθινή πίστη στην προφορική σύνθεση, ο Όμηρος παρήγε τα άσματά του προφορικά, επί τόπου διά του αυτοσχεδιασμού, δίχως τίποτε από αυτά να φυλακίζεται στη μόνιμη νεκρική ακαμψία της γραφής. Η δημιουργία και η επιτέλεση ήταν ένα και το αυτό. Με βάση αφενός το ρεπερτόριο των εκφραστικών μέσων της παράδοσης (την επική γλώσσα, τις πάγιες φράσεις και τους λογοτύπους της, τις τυπικές εικόνες και σκηνές) και αφετέρου τις πασίγνωστες ιστορίες των θεών και των ηρώων, ο εμπνευσμένος αοιδός Όμηρος κατασκεύαζε σε πραγματικό χρόνο την ποιητική αφήγηση ορισμένου μυθικού υλικού, την ίδια ώρα που την τραγουδούσε στο κοινό του. Προσέξτε, δεν έχει σημασία η έκταση ή η αποκαλούμενη «περιπλοκότητα» του ποιητικού προϊόντος. Ακόμη και ένα έπος χιλιάδων στίχων, σαν την Οδύσσεια, είναι δυνατόν να προκύψει με αυτόν τον τρόπο, στο πλαίσιο μίας και μόνης εκτέλεσης, από έναν αοιδό που αυτοσχεδιάζει για ατελείωτες ώρες συνεχώς». Σκέφτηκα ότι, κατά το πρότυπο της διάσημης ρήσης του Τζόυς, αυτός θα έπρεπε να είναι ο ιδανικός αοιδός που πάσχει από την ιδανική αϋπνία, αλλά ο υποδιευθυντής συνέχισε: «Τον ρόλο του αοιδού θα τον παίξει τώρα ο δικός μας υπολογιστής τεχνητής νοημοσύνης, ο οποίος έχει εκπαιδευτεί κατάλληλα με όλα τα παραδοσιακά μέσα της επικής τέχνης. Έχουμε εφοδιάσει τον ηλεκτρονικό εγκέφαλο με πλήρη γνώση της επικής γλώσσας, με το σύνολο του ομηρικού λεξιλογίου και με ολόκληρο το ρεπερτόριο των λογοτύπων, σταθερών φράσεων, εκφραστικών σχημάτων και τυπικών επιθέτων. Επίσης, τού έχουμε εγγράψει στη μνήμη τον θησαυρό της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, όσον αφορά τον Τρωικό Πόλεμο και τις περιπέτειες των Αχαιών ηρώων κατά την επιστροφή τους από την Τροία. Με αυτό το οπλοστάσιο, ο υπολογιστής μας θα δημιουργήσει εκ νέου την Οδύσσεια, μια κι έξω, εντός μίας και μόνης παραστασιακής εκδήλωσης. Θα οργανώσουμε μια επίδειξη, εδώ στο Ινστιτούτο, όταν θα είμαστε έτοιμοι, και θα προσκληθείτε για να το δείτε και εσείς. Γι’ αυτό, μεταξύ ημών των ερευνητών του ιδρύματος, τούτος ο μηχανισμός τεχνητής νοημοσύνης είναι γνωστός με το χαϊδευτικό ΑΟΙΔΟΣ, στα αγγλικά AIDHOS, από τα αρχικά των λέξεων Artificial Intelligence Does Homeric Synthesis, δηλαδή “Η Τεχνητή Νοημοσύνη Φτιάχνει Ομηρική Σύνθεση”». «Δεν μπορείτε να μου παράσχετε τώρα ένα δείγμα;», πρότεινα, παρακινημένος ποιος ξέρει από τι είδους διαβολική διάθεση. «Να, ας πούμε, να παραγάγει ο τεχνητός αοιδός σας εδώ μπροστά μας το επεισόδιο του Κύκλωπα. Υπάρχει δυνατότητα να του δώσετε τέτοια εντολή;». Ο υποδιευθυντής δίστασε λίγο, αλλά ντράπηκε να με απογοητεύσει και είπε: «Βεβαίως, ας δοκιμάσουμε. Αν και, να ξέρετε, το λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης δεν έχει ακόμη τελειοποιηθεί, και ίσως να εντοπιστούν μερικές μικροατέλειες στο προϊόν». Με αυτά τα λόγια, ο υποδιευθυντής κάθισε σε ένα από τα τερματικά, πάτησε μερικά κουμπιά και πληκτρολόγησε εντολές. Ακούστηκε για λίγη ώρα ελαφρός βόμβος από την απέναντι πλευρά της σάλας, όπου ήταν προφανώς εντοιχισμένο το μηχάνημα, ενώ στις οθόνες τριγύρω εμφανίστηκε ένας κύκλος που γύριζε ακατάπαυστα. Η τύφλωση του Πολύφημου. Σύμπλεγμα γλυπτών από την έπαυλη του Τιβέριου στη Σπερλόνγκα, Λάτιο, Ιταλία. Τέλη του πρώτου αιώνα π.Χ. ή αρχές του πρώτου αιώνα μ.Χ. © ALAMY / Visual Hellas Εντέλει, μετά από μερικά λεπτά, οι κύκλοι εξαφανίστηκαν και αντικαταστάθηκαν από λάμψεις που αναβόσβηναν αθόρυβα στις οθόνες, σαν μικρά πυροτεχνήματα. Τότε ένας εκτυπωτής, στην άκρη της αίθουσας, άρχισε με ταχύτητα να ξεβράζει φύλλα χαρτιού, με κάμποσους στίχους τυπωμένους πάνω τους. Ήταν ασφαλώς το κείμενο της Κυκλώπειας ραψωδίας της Οδύσσειας, που ο μέγας τεχνητός εγκέφαλος το είχε συνθέσει αυτοσχεδιαστικά επί τόπου. Πήρα στα χέρια μου δυο-τρεις σελίδες και τις κοίταξα. Το κείμενο ήταν γραμμένο σε σωστή ομηρική διάλεκτο και δακτυλικό εξάμετρο (αν και με ορισμένες μετρικές αδυναμίες). Παραθέτω εδώ πρόχειρη μετάφραση όσων διάβασα: Τότε κι εγώ στάθηκα κοντά και προσφώνησα τον Κύκλωπα, στα χέρια μου κρατώντας δύο δόρατα, στης πλώρης την άκρη. «Να, Κύκλωπα, πιες το κρασί, τώρα που χόρτασες ανθρώπινη σάρκα, να δεις και μόνος σου τι θείο ποτό είναι κρυμμένο στο καράβι μας, ένα βοτάνι που σβήνει τη λύπη, πραΰνει την οργή και κάνει να ξεχνάς όλες τις συμφορές. Όσοι το καταπιούν ανακατεμένο στον κρατήρα, ολόκληρη τη μέρα το μέλημά τους θα είναι κιθάρα και τραγούδι, αφού ατιμώρητοι τρώνε το ξένο βιος». Έτσι είπα, κι εκείνος δέχτηκε και το ήπιε, πολύ το ευχαριστήθηκε, και πάλι μου αποκρίθηκε φωνάζοντας με φτερωμένα λόγια: «Ξένε, έξοχη η ιστορία που αφηγήθηκες, ούτε και ξεστόμισες λόγο αταίριαστο ή ανώφελο. Γι’ αυτό δεν θα σου λείψουν ούτε ρούχα ούτε τίποτε άλλο». Αφού λοιπόν με έλουσε και με άλειψε με λάδι λιπαρό, έριξε πάνω μου ωραίο μανδύα και χιτώνα, μ’ έφερε μέσα και με κάθισε πάνω σε θρόνο ασημοκάρφωτο. Όμως εγώ είχα τον νου μου αλλού και στοχαζόμουν το κακό. Ποιος άνθρωπος που είναι σωστός και δίκαιος θα άντεχε πιο πριν να δοκιμάσει ποτό και φαγητό προτού γλυτώσουν οι σύντροφοί του και τους δει μπροστά του; Με το τόξο στο χέρι και τη φαρέτρα γεμάτη βέλη, έριξα την πικρή σαΐτα κατευθείαν επάνω του, και πέρα ώς πέρα τρύπησε η αιχμή τον απαλό του αυχένα. Με κρότο σωριάστηκε, κι από πάνω του βροντήξαν τα άρματά του, κι η ψυχή του τεθλιμμένη πήρε δρόμο για τον Άδη. Δεν άντεξα να διαβάσω άλλο και εξανέστην. «Να με συμπαθάτε», είπα στον υποδιευθυντή, «αλλά τούτο εδώ δεν είναι το επεισόδιο του Κύκλωπα. Αυτό το παράγωγο τεχνητής νοημοσύνης, που μου δείξατε, δεν βγάζει καν νόημα! Πρόκειται για θραύσματα και θρύψαλα από διαφορετικά μέρη της Οδύσσειας, που έχουν συνδεθεί μεταξύ τους χωρίς αφηγηματικό ειρμό, με αλλοπρόσαλλο αποτέλεσμα. Ο ηλεκτρονικός σας εγκέφαλος πηδάει από την Κυκλώπεια στη σκηνή της Κίρκης, από εκεί στο καλύβι του Εύμαιου και μετά στη Μνηστηροφονία, χωρίς να καταλαβαίνει καν τι κάνει!». Ο υποδιευθυντής είχε πάρει ύφος κάπως περίλυπο αλλά και αμυντικό. «Ακούστε, αγαπητέ μου», είπε, «σας εξήγησα ότι το λογισμικό δεν έχει αναπτυχθεί ακόμη στην εντέλεια. Έχουμε ένα μικρό, απειροελάχιστο πρόβλημα να κάνουμε την τεχνητή νοημοσύνη να καταλάβει τις έννοιες της αφηγηματικής ροής και συνοχής. Σύντομα θα το ξεπεράσουμε και αυτό, και ο υπολογιστής μας θα είναι σε θέση να ανακατασκευάσει την Οδύσσεια εκ του μηδενός, σε όλες τις λεπτομέρειές της, με τη σωστή σειρά των στίχων και των επεισοδίων. Ακριβώς όπως θα μπορούσε να την πλάσει καθ’ ολοκληρίαν και εξ απροόπτου ένας αοιδός της ομηρικής εποχής – τουλάχιστον ένας αοιδός προικισμένος με τεχνητή νοημοσύνη». Πήρε ανάσα και συνέχισε, πιο επιθετικά τώρα: «Στο κάτω-κάτω, μην ξεχνάτε ότι όλα εκείνα που διατείνεται η παραδοσιακή λογοτεχνική κριτική, σχετικά με το τάχα ποιητικό σχέδιο του έπους, την έντεχνη αρχιτεκτονική της σύνθεσης, την κατασκευαστική μαεστρία της πλοκής, την ιδιοφυή συγκρότηση των χαρακτήρων και άλλα τέτοια κουραφέξαλα – όλα τούτα είναι έννοιες της ξεπερασμένης αστικής σκέψης, η οποία εφαρμόζεται μόνο στα προϊόντα της βιβλιακής λογοτεχνίας, τα προορισμένα για αναγνωστική κατανάλωση στη νεωτερική εποχή. Δεν έχουν καμία αξία για την παραδοσιακή προφορική σύνθεση, η οποία υπακούει σε άλλους κανόνες, πέρα από τις συμβατικές προκαταλήψεις της καλοφτιαγμένης τέχνης των αστών ή τις πλάνες του Διαφωτισμού και της Αποικιοκρατίας». Καθώς φαίνεται, διατηρούσα στην όψη μου κάποια έκφραση δυσπιστίας. Γι’ αυτό ο υποδιευθυντής έσπευσε να με απομακρύνει από την τεχνολογική σάλα και να στρέψει τη συζήτηση σε άλλο θέμα. «Θα χαρείτε να μάθετε, αγαπητέ, ότι στο πλαίσιο αυτού του επιστημονικού προγράμματός το Ινστιτούτο μας προσφέρει υποτροφίες σε είκοσι προικισμένους μεταπτυχιακούς σπουδαστές από ελληνικά πανεπιστήμια, οι οποίοι έχουν δώσει ισχυρές ενδείξεις αριστείας στη γνώση. Αυτοί εκπαιδεύονται εδώ, στις εγκαταστάσεις μας, και συνεισφέρουν καθοριστικά στην εκτέλεση του σπουδαίου ερευνητικού μας σχεδίου». Παραδέχτηκα ότι τούτο συνιστά σημαντική προσφορά στην ελληνική παιδεία, και ζήτησα να μάθω ποια ακριβώς ερευνητικά καθήκοντα έχουν ανατεθεί στους Έλληνες σπουδαστές. Ο υποδιευθυντής προθυμοποιήθηκε να με οδηγήσει σε διπλανή αίθουσα, όπου θα μπορούσα να παρακολουθήσω εκ του σύνεγγυς τις εργασίες τους. Μπαίνοντας στο διπλανό δωμάτιο, αντίκρισα μπροστά μου μεγαλειώδες θέαμα: ο χώρος ήταν γεμάτος με είκοσι στατικά ποδήλατα άθλησης, και πάνω στο καθένα τους μοχθούσε ένας νέος ή μια κοπέλα, κάνοντας πετάλι με όλη του τη δύναμη. Ανάμεσά τους αναγνώρισα μερικούς γνωστούς μου φοιτητές και φοιτήτριες, από το δικό μου πανεπιστήμιο. Προφανώς αυτοί ήταν οι επίλεκτοι μεταπτυχιακοί υπότροφοι που απασχολούσε το Ινστιτούτο. Καθώς έβαζαν τα δυνατά τους πάνω στα ποδήλατα, ο ιδρώτας έρρεε από το μέτωπο και τα μέλη τους, όμως εκείνοι δεν σταματούσαν ούτε στιγμή να κινούνται. Τέσσερεις-πέντε ειδικοί φροντιστές πήγαιναν πάνω-κάτω στην αίθουσα και τους έδιναν κάθε τόσο να πιούνε από μεγάλα μπουκάλια, πότε στον έναν και πότε στον άλλον, δίχως οι ίδιοι οι νεαροί αθλητές να χρειάζεται να διακόψουν τον ρυθμό τους. Ο υποδιευθυντής μού εξήγησε ότι τα μπουκάλια περιείχαν ανθρακούχο νερό ανάμικτο με ηλεκτρολύτες, ώστε οι σπουδαστές να ενυδατώνονται και συγχρόνως να παίρνουν τόνωση για το έργο τους. «Μα ποιο έργο, κύριε υποδιευθυντά;», ρώτησα παραξενεμένος. «Τι εξυπηρετεί όλος αυτός ο πυρετός γυμναστικής άσκησης που βλέπω εδώ;». Λεόν Μπελλύ, Ο Οδυσσέας και οι Σειρήνες, 1867. Μουσεία του Σαιντ-Ομέρ, Γαλλία. © ALAMY / Visual Hellas «Αχ, αγαπητέ μου», απάντησε ο σοφός, «μην ξεχνάτε ότι το Πανεπιστήμιο Χάρμα είναι προσηλωμένο στην πολιτική ορθότητα και στην οικολογική ευαισθησία, σύμφωνα με τα πλέον προοδευτικά αιτήματα του καιρού μας. Ο υπολογιστής μας χρειάζεται ικανή ποσότητα ηλεκτρικής ενέργειας για να λειτουργήσει και να συνθέσει την Οδύσσεια, καθώς τον έχουμε προγραμματίσει. Εντούτοις, η ενέργεια που χορηγείται από την ελληνική δημόσια επιχείρηση ηλεκτρισμού είναι κατά μέγα μέρος προϊόν μη καθαρών και αντιοικολογικών πηγών: προέρχεται από καύση πετρελαίου, και η παραγωγή της μολύνει ανεπανόρθωτα την ατμόσφαιρα. Εμείς, με δεδομένη την άκρα οικολογική συνείδησή μας, δεν έχουμε πρόθεση να συμμετάσχουμε σε αυτήν την περιβαλλοντική καταστροφή. Το πρόγραμμά μας για την ομηρική τεχνητή νοημοσύνη τροφοδοτείται αποκλειστικά με αβλαβή και πεντακάθαρη ενέργεια, που το Ινστιτούτο φροντίζει να την παραγάγει μόνο του, με αμιγώς ανθρωπογενή μέσα. Σε αυτό ακριβώς συμβάλλουν με τον προσωπικό τους μόχθο οι Έλληνες υπότροφοι, τους οποίους έχει επιλέξει το ίδρυμά μας για τις ξεχωριστές τους δυνάμεις. Καθένα από τα ποδήλατα που βλέπετε είναι υπερεξελιγμένη και άκρως ευαίσθητη γεννήτρια, τελευταίο μοντέλο της τεχνολογίας. Η συνεχής κίνηση των σπουδαστών πάνω σε αυτά τα μηχανήματα μετασχηματίζεται σε ηλεκτρικό ρεύμα, το οποίο διοχετεύεται απευθείας στη διπλανή σάλα για τη λειτουργία του μεγάλου υπολογιστή. Έτσι, η εργασία που προσφέρουν οι αξιέπαινοι αυτοί νέοι και νέες, σε αντάλλαγμα για τις υποτροφίες τους, εξασφαλίζει την απαιτούμενη υλική βάση για την επιτέλεση του ερευνητικού μας σχεδίου». Ομολογώ ότι έφυγα εντυπωσιασμένος από το θαυμάσιο Ινστιτούτο Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Χάρμα. Τι καταπληκτική σύλληψη: η τεχνητή νοημοσύνη να συνθέτει εκ νέου την Οδύσσεια, και οι άνθρωποι να την υπηρετούν με τον αδιάλειπτο φυσικό τους μόχθο! Αισθανόμουν, εντούτοις, ότι το πρόγραμμα του Ινστιτούτου και η περίπλοκη λειτουργία του είναι πράγματα πολύ προχωρημένα για την ηλικία μου. Τόσο εξελιγμένα τεχνολογικά μοντέλα για την ερμηνεία της ομηρικής ποίησης απαιτούν μυαλό πολύ πιο φρέσκο και νεανικό από το δικό μου για να κατανοηθούν εις βάθος. Αφήνω τον σωματικό κάματο μιας ημέρας πάνω σε εκείνα τα στατικά ποδήλατα, που θα ήταν αρκετός για να με στείλει κατευθείαν στον καρδιολόγο. Όχι, τώρα που γερνάω πλέον, δεν έχω δύναμη για τόσο ρηξικέλευθες πρωτοβουλίες. Πιο καλά να επιστρέψω στις παλιομοδίτικες μεθόδους και ασχολίες μου, εκείνες που συνηθίζαμε από τα φοιτητικά μας χρόνια, όταν περνούσαμε τη νύχτα με το λεξικό ανοιχτό μπροστά μας, για να καταλάβουμε το αρχαίο κείμενο της Οδύσσειας και να το αποδώσουμε στη σημερινή μας γλώσσα. Τότε που η γραφή και η μετάφραση ήταν ακόμη δουλειά χειροτεχνική, όχι τεχνοκρατική. 2. Μεταφράζοντας το αρχαίο έπος Έχει ειπωθεί πως οι άνθρωποι χωρίζονται από τη φύση τους σε δύο κατηγορίες: είτε πλατωνικοί είτε αριστοτελικοί. Εμένα μού αρέσει να κάνω μια άλλη ανθρωπολογική διάκριση, βασισμένη στα δύο πανάρχαια έπη της γραμματείας μας, την Ιλιάδα και την Οδύσσεια: όλοι μας είμαστε από γεννησιμιού μας είτε ιλιαδικοί είτε οδυσσειακοί. Με άλλα λόγια, κάποιοι βλέπουν τον κόσμο σαν τραγικό πεδίο αγώνα και καταδικασμένου ηρωισμού, όπου ο πόνος και η φρίκη είναι το αντίτιμο για να χαλκεύσει κανείς την αιώνια δόξα – το μοναδικό αντιστάθμισμα του ζοφερού θανάτου. Άλλοι πάλι οραματίζονται τη ζωή με πιο ανειμένη διάθεση, σαν περιπετειώδες ταξίδι γεμάτο κινδύνους αλλά και άξιες εμπειρίες, όπου το τέλος διακόπτει την ατέρμονη πορεία προς τη γνώση. Πρόκειται βέβαια για «ιδεώδεις τύπους», όπως θα τους ονόμαζε η επιστήμη της λογικής κατάταξης, δηλαδή αφαιρετικά νοητικά σχήματα που σπανίως απαντούν σε αμιγή μορφή στον πραγματικό κόσμο. Κατά κανόνα, οι συνηθισμένοι άνθρωποι αναμιγνύουμε, στην ψυχή και στη συμπεριφορά μας, το ιλιαδικό και το οδυσσειακό σε διαφορετικές αναλογίες, με το ένα εκ των δύο στοιχείων να υπερτερεί και να μας σημαδεύει κατεξοχήν. Άλλο που οι πιο πολλοί από εμάς δεν κατορθώνουμε ούτε την Τροία να κατακτήσουμε ούτε να επιστρέψουμε στην Ιθάκη. Στην ελληνική λογοτεχνία (όπως και στην παγκόσμια, ίσως), κυριαρχούν ασφαλώς οι οδυσσειακοί συγγραφείς: διόλου τυχαία, η Ιλιάδα είναι το έργο που όλοι οι φιλαναγνώστες λέμε πως το θαυμάζουμε, αλλά η Οδύσσεια είναι εκείνο που διαβάζουμε κατά κόρον. Ο Καβάφης και ο Σεφέρης ήταν αμιγώς οδυσσειακοί. Ο Σολωμός πάσχισε να γίνει ιλιαδικός, αλλά τον πρόδωσε η κατά βάση οδυσσειακή φύση του. Ο Ελύτης ήταν οδυσσειακός με τον τρόπο των Προσωκρατικών, σαν τον Ξενοφάνη, που έβγαζαν το ψωμί τους ραψωδώντας την Οδύσσεια, ενώ ενδόμυχα στοχάζονταν την αέναη αρμονία των αντίρροπων δυνάμεων του κόσμου. Ιλιαδικοί, από την άλλη πλευρά, ήταν οι ποιητές των ακριτικών ασμάτων, ο Ιωάννης Συκουτρής, ίσως και ο Καζαντζάκης (ο οποίος, αντίστροφα από τον Σολωμό, προσπάθησε να γίνει οδυσσειακός παρά την αντίθετη φύση του). Η Σκύλλα και οι Σειρήνες. Μικρογραφία από κώδικα μεσαιωνικής εγκυκλοπαίδειας (Ιστορικό Κάτοπτρο του Βικεντίου του Μπωβαί), 1475. Μουσείο Γκετύ, Καλιφόρνια. Σύμφωνα με την παραπάνω τυπολογία, ο Μανόλης Χατζηγιακουμής, που η μνήμη του τιμάται στο ανά χείρας αφιέρωμα, ήταν αναμφίβολα οδυσσειακός. Θα έλεγε κανείς ότι όλη η μακρά θητεία του στη φιλολογική έρευνα, από τα φοιτητικά του χρόνια και εξής, ήταν μια αργή και επιμελής προπαρασκευή, ένα είδος προπαιδείας εις Όμηρον, που τον προετοίμαζε να γίνει ο κύριος νεοέλληνας μεταφραστής και ερμηνευτής της Οδύσσειας στην αυγή του νέου αιώνα. Κατ’ αρχάς, ο Σολωμός, ο συγγραφέας με τον οποίο καταγίνηκε ο Χατζηγιακουμής στη λαμπρή διδακτορική διατριβή του,[1] ήταν κατεξοχήν εκείνος που αξιοποίησε το υλικό της δημώδους στιχουργικής παράδοσης (τα δημοτικά τραγούδια και τα έργα της κρητικής λογοτεχνίας) για να το μετουσιώσει σε έντεχνη και απόλυτα προσωπική έκφραση της ποιητικής του διάνοιας. Στην ομηρική Οδύσσεια ο Χατζηγιακουμής διέγνωσε την ίδια συνθετική διεργασία, η οποία είχε συντελεστεί δύο χιλιάδες χρόνια πρωτύτερα στα θεμέλια της αρχαιοελληνικής γραμματείας, όπως ο Σολωμός βρισκόταν στις ρίζες της σύγχρονης ποιητικής μας βλάστησης. Ο Όμηρος κατεργάστηκε και εκείνος το γλωσσικό και στιχουργικό μετάλλευμα της παλαιότερης επικής παράδοσης. Σαν πρότερος Σολωμός, απόσταξε και σύντηξε στο πνευματικό του εργαστήριο την παραγωγή ολόκληρων γενεών από επαγγελματίες αοιδούς και λαϊκούς βάρδους, προκειμένου να τεχνουργήσει το δικό του ποιητικό μνημείο. Άλλο που ο αρχαίος ποιητής, ζώντας κοντά στην εποχή της κοσμογονικής γένεσης, κατόρθωσε να χτίσει μεγαλόπρεπο πύργο, ενώ ο νεοέλληνας επίγονος, τέκνο μιας μοίρας πιο πενιχρής και στρυφνής, σμίλεψε μόνο ακριβά κοσμήματα και διαμαντάκια. Από την άλλη πλευρά, η Οδύσσεια σήμανε επίσης την απαρχή του λογοτεχνικού είδους της μυθιστορίας, αυτού που οι ξένοι ειδικοί αποκαλούν «romance»: πρόκειται για τη μακροσκελή περιπετειώδη αφήγηση, η οποία ξετυλίγει τη δράση ενός συμπαθούς και ευρηματικού ήρωα, κατά τρόπον ώστε όλα τα στοιχεία της πλοκής να κατατείνουν προς το αίσιο φινάλε, την τελική εξεύρεση της ευδαιμονίας. Η υπόθεση της μυθιστορίας είναι πλούσια σε επεισόδια και περιλαμβάνει διάφορες περιπλανήσεις, αναζήτηση πολύτιμων αντικειμένων ή σωτήριων προσώπων, τέρατα και θαυμαστά φαινόμενα, παράξενες ή υπερφυσικές εμπειρίες, ενώ καταλήγει συνήθως στην ένωση του ήρωα με την αγαπημένη του και στην εγκαθίδρυση ενός ιδεατού κόσμου. Από όλες αυτές τις απόψεις η Οδύσσεια είναι ο αρχετυπικός πρόδρομος της μυθιστορίας, ο γεννήτορας μιας μακράς σειράς λογοτεχνημάτων που εκτείνονται από τον Αριόστο και τον Σπένσερ μέχρι τον Ντίκενς και τον Νταν Μπράουν.[2] Στα ελληνικά γράμματα οι πιο εμβληματικές αποτυπώσεις του romance, πριν από τη νεωτερική περίοδο, είναι ασφαλώς ο Ερωτόκριτος και οι βυζαντινές έμμετρες ερωτικές μυθιστορίες: Λίβιστρος και Ροδάμνη, Καλλίμαχος και Χρυσορρόη, Βέλθανδρος και Χρυσάντζα, Ιμπέριος και Μαργαρώνα – χίλιες δυο παραλλαγές των αλλεπάλληλων περιπετειών, χωρισμών και επανενώσεων του αρχετυπικού ερωτικού ζευγαριού.[3] Είναι βεβαίως και αυτά έργα με τα οποία ασχολήθηκε επισταμένως ο Χατζηγιακουμής παράλληλα προς τις σολωμικές σπουδές του.[4] Ο ίδιος ο Σολωμός σχεδίασε μερικές συναρπαστικές όσο και ζοφερές παραλλαγές της Οδύσσειας, όπως ο Κρητικός και ο Πόρφυρας, ποιητικές συνθέσεις όπου ένας νέος βασανισμένος Οδυσσέας παλεύει ξανά με τα κύματα του Ιονίου, πιασμένος ανάμεσα στο θαλασσινό τέρας και στο όραμα της φεγγαροντυμένης θεάς. Τα μεσαιωνικά και αναγεννησιακά ποιητικά ρομάντζα αποτέλεσαν τη γέφυρα ώστε ο πολύτροπος μελετητής να περάσει από τις μυθιστορικές διαθλάσεις του Σολωμού στα απώτατα ομηρικά τους πρότυπα. Κοντολογίς, αν ο Χατζηγιακουμής ήταν ένας Οδυσσέας των νεοελληνικών γραμμάτων, η μετάφραση της Οδύσσειας ήταν η Ιθάκη του – η Ιθάκη όπου έφτασε μετά από μακρό ταξίδι και μεγάλο μόχθο. Από όλα τα κλασικά έργα, η Οδύσσεια είναι μάλλον το πιο πολυμεταφρασμένο παγκοσμίως ύστερα από την Αγία Γραφή. Ούτε η Θεία Κωμωδία, ούτε ο Άμλετ, ούτε ο Δον Κιχώτης, ούτε καν το Έγκλημα στο Οριάν Εξπρές δεν μπορούν να συναγωνιστούν το πλήθος των αλλεπάλληλων εκδοχών της Οδύσσειας στις κύριες λογοτεχνικές γλώσσες. Το έπος του Ομήρου καταπιάστηκαν να το μεταφράσουν κάθε λογής προσωπικότητες, όχι μόνο άνθρωποι των σπουδαστηρίων και του γραφείου: κομψοί κλασικιστές στιχοπλόκοι, όπως ο Αλεξάντερ Πόουπ και ο Λεκόντ ντε Λιλ, αλλά και εξερευνητές και κατάσκοποι, όπως ο Βικτόρ Μπεράρ και ο Λώρενς της Αραβίας· μοντερνιστές ποιητές, από τον Σαλβατόρε Κουαζίμοντο και τον Φιλίπ Ζακοτέ ώς τον Σάιμον Άρμιτατζ, και σπουδαίοι ακαδημαϊκοί, όπως ο Βόφγκανγκ Σάντεβαλτ και ο Έτορε Ρομανιόλι· ποιητές που βιοπορίζονται ως πανεπιστημιακοί, σαν τον Ρίτσμοντ Λάτιμορ, και πανεπιστημιακοί που θα ήθελαν πολύ να ήταν ποιητές, όπως η Έμιλυ Ουίλσον και ο Δημήτρης Μαρωνίτης. Ακόμη μεγαλύτερη ποικιλία χαρακτηρίζει τις χίλιες δυο συγγραφικές μορφές των μεταφρασμάτων: η Οδύσσεια αποδόθηκε με ομοιοκατάληκτα πεντάμετρα της Αγγλικής Παλινόρθωσης ή με μακρούς ρυθμοτονικούς στίχους στο ύφος του Ουώλτ Ουίτμαν, σαν δημοτική παραλογή ή σαν κρητική μαντινάδα, σαν μοντερνιστικό ποίημα του Σεφέρη ή σαν ευπώλητο μυθιστόρημα σε πρόζα για να το διαβάζει ο κόσμος στο μετρό. Καμία από αυτές τις υφολογικές επιλογές δεν είναι εκ προοιμίου απορριπτέα, και όλες είναι εξίσου αυθαίρετες και συμβατικές, καθώς δεν υπάρχει αυθεντικός τρόπος για να ανασυνθέσουμε το έντεχνο ιδίωμα των ομηρικών επών στη σημερινή ποιητική γραφή.[5] Ποια θέση καταλαμβάνει σε αυτήν την απλόχωρη μεταφραστική ήπειρο η επίμοχθη εργασία του Μανόλη Χατζηγιακουμή; Καθώς ομολογεί ο ίδιος, στόχος του ήταν να συγκροτήσει λόγο καλλιεργημένο, που να απηχεί την αμεσότητα της νεοελληνικής ομιλουμένης και τη ζωντάνια της προφορικότητας, αλλά συγχρόνως να ικανοποιεί το ποιητικό αίσθημα και την καλαισθησία του σημερινού αναγνωστικού κοινού.[6] Ο Χατζηγιακουμής, λοιπόν, απέφυγε κατά το πλείστον τους εκφραστικούς τρόπους του δημοτικού τραγουδιού και της λαϊκής ποιητικής παράδοσης, που έχουν καταδυναστεύσει πολλές από τις νεοελληνικές εκδοχές του ομηρικού έπους, ενίοτε σε σημείο γραφικότητας (ή λαο-γραφικότητας). Ασφαλώς, τα πολύστιχα αφηγηματικά άσματα της δημώδους γραμματείας, οι παραλογές ή οι εκτενείς ακριτικές συνθέσεις, αντηχούν πίσω από τη μετάφραση, κυρίως όμως ως πρότυπα για τη σύνταξη και τη ροή της αφήγησης. Όσον αφορά το ύφος και τη διατύπωση, ο μεταφραστής παρέμεινε πιστός στη σύγχρονη ελληνική κοινή· αν μη τι άλλο, έκλινε μάλλον προς την πλευρά της λόγιας παράδοσης, όπως αυτή προσλαμβάνεται εν γένει σήμερα στη γλώσσα των μορφωμένων. Από αυτήν την άποψη, ο Χατζηγιακουμής, έξοχος γνώστης της επτανησιακής σχολής, ακολούθησε τα ίχνη του Πολυλά. Το μεταφραστικό του επίτευγμα είναι ανάλογο προς τον άθλο που επιτέλεσε ο Πολυλάς, με τα μέσα του πεπαιδευμένου λόγου και της έντεχνης ποιητικής παράδοσης στα Επτάνησα της δικής του εποχής.[7] Στο ίδιο πλαίσιο, για να αποφύγει τον δημοτικοφανή και φολκλορικό ήχο, ο Χατζηγιακουμής απαρνήθηκε τον δεκαπεντασύλλαβο, το μέτρο που έχει κυριαρχήσει τυραννικά σε όλες σχεδόν τις νεοελληνικές εκδοχές της ομηρικής εποποιίας (με μοναδική εξαίρεση τον Μαρωνίτη – ας μη λησμονούμε ότι ακόμη και ο βαρύς δεκαεπτασύλλαβος των Καζαντζάκη και Κακριδή άλλο δεν είναι παρά ένας δυσκίνητος δεκαπεντασύλλαβος ανεβασμένος σε ξυλοπόδαρα). Ακόμη και ο λογιότερος, έντεχνα δουλεμένος δεκαπεντασύλλαβος του Πολυλά ή του Στυλιανού Αλεξίου δεν εξυπηρετούσε. Αντ’ αυτού, ο Χατζηγιακουμής, καλός ακροατής των ρυθμών της ομιλουμένης, προτίμησε μια ελεύθερη ρυθμοτονική φόρμα, εναλλάσσοντας ιαμβικούς ρυθμούς με πολλές προπαροξύτονες λέξεις, ώστε να διασώζεται κάτι από τον παλμό του δακτυλικού μέτρου. Οι ευρύχωροι και μακρόπνοοι στίχοι, από δεκαπέντε μέχρι και είκοσι τέσσερις συλλαβές ο καθένας, αναδεικνύουν τον άνετο βηματισμό και την κυματιστή ανάσα της διεξοδικής επικής εξιστόρησης. Το απώτερο ποιητικό πρότυπο εδώ δεν φαίνεται να είναι ο ελεύθερος στίχος των μοντερνιστών ποιητών, του Σεφέρη, του Ελύτη ή του Ρίτσου: αυτοί έχουν εμπνεύσει κατά βάση τη στιχουργία του Μαρωνίτη. Ο Χατζηγιακουμής άντλησε μάλλον από τη βαθιά εξοικείωσή του με την ορθόδοξη εκκλησιαστική ποίηση, την υμνογραφία και την ψαλτική, που τα ρυθμοτονικά της σχήματα συνδυάζουν παρομοίως την καλομετρημένη ευρυθμία με ελευθέρια ροή και ποικιλία τονικών συνδυασμών. Από αυτήν την άποψη, θα τον κατατάσσαμε πλάι σε εκείνους τους εκλεκτούς λόγιους μεταφραστές του ομηρικού έπους, όπως ο Ρίτσμοντ Λάτιμορ και ο Ρόμπερτ Φέηγκλς, οι οποίοι μεταχειρίστηκαν αναλόγως τα μεσαιωνικά πρότυπα της δικής τους παράδοσης, τους πλατιούς ρυθμούς του αγγλοσαξονικού Μπέογουλφ και της νορδικής σάγκας, για να μεταδώσουν την αρχαϊκή αίσθηση του επικού εξαμέτρου. Στις μέρες μας, ο Όμηρος δεν είναι απαραίτητο να εκφράζεται συνεχώς σαν ποιητής της γενιάς του ’20 ή του ’30. Μπορεί επίσης να αναθιβάλλει τις επιδρομές των Αχαιών θαλασσοπόρων σαν Ισλανδός χρονικογράφος, ή να υμνωδεί τους προχριστιανικούς ημίθεους σαν άλλος Στουδίτης ή Αγιορείτης τροπαριοποιός. 3. Ο μεταφραστής ως ακροατής Αν με το ένα αυτί παρέμενε συντονισμένος προς την ποιητική λαλιά του καιρού μας, με το άλλο αυτί του ο μεταφραστής Χατζηγιακουμής αφουγκραζόταν την αρμονία και τη μελωδία, τον ρυθμό και το άκουσμα του πρωτότυπου ομηρικού κειμένου. Τόσο η ίδια η μετάφραση της Οδύσσειας όσο και οι λεπτομερείς σημειώσεις του[8] δείχνουν με πόση ευαισθησία συλλάμβανε τις αποχρώσεις της αρχαίας επικής γλώσσας, πόσο σχολαστικά σημείωνε τα ρητορικά, στιχουργικά και ηχητικά τεχνάσματα που όλα μαζί συμβάλλουν στο εκφραστικό αποτέλεσμα κάθε στίχου. Χρειάζεσαι σπουδαίο αυτί για να καταλάβεις την ποίηση, καθώς επέμενε ο Σεφέρης – πόσο μάλλον για να τη μεταφράσεις, έστω ελπίζοντας να μην πέσεις εις ώτα μη ακουόντων. Για παράδειγμα, ο Χατζηγιακουμής, σαν ακριβής παλμογράφος του ποιητικού λόγου, κατέγραφε τους δραστικούς διασκελισμούς που κάνουν γοργή την αφήγηση ή προδίδουν ταραχή και συναισθηματική ένταση. Στα οξυδερκή σχόλιά του στο Ανθολόγιο Οδύσσειας ξεχωρίζει πώς οι αλλεπάλληλοι, διαδοχικοί διασκελισμοί εικονογραφούν παραστατικά το ξαφνικό ξέσπασμα της θύελλας καταμεσής του πελάγους (ε 291-294): Έτσι αφού είπε συγκέντρωσε τα νέφη και τάραξε τη θάλασσα στα χέρια παίρνοντας την τρίαινα· κι όλες μαζί ξεσήκωσε τις θύελλες παντοειδών ανέμων, και με τα νέφη κάλυψε στεριά μαζί και πόντο· κι από τον ουρανό σηκώθηκε σκοτάδι. Στη σκηνή της Μνηστηροφονίας το ποιητικό νόημα ξεχειλίζει από τον έναν στίχο στον άλλον σαν το αίμα των μνηστήρων που χύνεται στο πάτωμα, σαν το χάος και τον πανικό που σκορπίζουν μέσα στο μέγαρο μόλις ξεκινήσει η μάχη (χ 17-22): Έγειρε προς τα πίσω, κι από το χέρι του έπεσε το κύπελλο καθώς κτυπήθηκε, κι αμέσως χείμαρρος αίμα ανθρώπινο από τη μύτη του ανάβλυσε· αστραπιαία από μπροστά του έσπρωξε το τραπέζι κλωτσώντας το, και χάμω τα φαγητά σκόρπισε ανάκατα με αίμα ψωμιά και κρέατα ψημένα. Κι αυτοί έβαλαν τις φωνές οι μνηστήρες μέσα στ’ ανάκτορα καθώς τον είδαν που κάτω έπεσε. Ασκημένο στους τρόπους της δημοτικής ποίησης, το ευαίσθητο αυτί του μεταφραστή Χατζηγιακουμή πρόσεχε ιδιαίτερα τις τριπλές συσσωρεύσεις και κλιμακώσεις που τονίζουν αυξητικά το νόημα: «μπροστά σου στέκω, γυναίκα, με θαυμασμό και έκσταση και τρέμω φοβερά», λέγει ο Οδυσσέας στη Ναυσικά (ζ 168-169)· «έργα λαμπρά, χαρίεντα, λεπτουργημένα» υφαίνει η Κίρκη στον αργαλειό (κ 223). Απολάμβανε τους καλοζυγισμένους, απαρτισμένους στίχους που ολοκληρώνουν θυμόσοφα μια εικόνα ή μιαν αφηγηματική ενότητα με γνωμικό τόνο: «δύσκολο πολύ ο θεός από θνητό να δαμαστεί», στοχάζεται ο Μενέλαος αντιμέτωπος με τον πανούργο θαλασσινό Πρωτέα (δ 397). «Γρήγορα οι θνητοί κακογερνούν μέσα στα βάσανα», παρατηρεί η Πηνελόπη σε σχέση με τον νεοφερμένο γέρο-ζητιάνο, που ακόμη δεν υποψιάζεται ποιος είναι (τ 360). «Δεν είναι καλό πράγμα η ντροπή σε άνθρωπο που έχει ανάγκη», θυμίζει ο Τηλέμαχος πάλι στον ζητιάνο (ρ 347 – «δεν κάνουν επιλογές οι επαίτες, αφέντη μου», όπως θα πουν αργότερα οι Εγγλέζοι Ελισαβετιανοί). Κι η μικρή Ναυσικά ταξιδεύει με την άμαξά της, ζεμένη σε θαυμάσια άλογα που «πότε ωραία έτρεχαν καλπάζοντας, πότε ωραία βάδιζαν αργά» (ζ 318). Ο Χατζηγιακουμής ακροαζόταν ακόμη επιμελώς τις παρηχήσεις και τις συνηχήσεις, που απομιμούνται ακούσματα του φυσικού κόσμου και υπογραμμίζουν ηχητικά τις γραφικές ποιητικές εικόνες. Για παράδειγμα, συσσωρευμένα υγρά ρο και σίγμα αναδίδουν τον μυκηθμό των αγελαίων βοσκημάτων στην ακόλουθη παρομοίωση (κ 410-415): Πώς όταν στους αγρούς μικρά μοσχάρια γύρω από κοπάδι αγελάδων, που έρχονται στο στάβλο, αφού χορτάσουν στη βοσκή, όλα μαζί απέναντι χοροπηδούν· κι ούτε οι μάντρες πια τα συγκρατούν, αλλά αδιάκοπα μουγκρίζοντας γύρω από τις μάνες τρέχουν· έτσι κι εκείνοι, όταν μπροστά τους με αντίκρυσαν, όρμησαν γύρω μου δάκρυα χύνοντας. Η επανάληψη του χι, σε συνδυασμό με άλλα ηχηρά εξακολουθητικά σύμφωνα, φέρνει στα αυτιά μας τον κρότο του χάλκινου δοχείου που αναποδογυρίζει, όταν η γριά Ευρύκλεια αναγνωρίζει αίφνης την ουλή στο πόδι του Οδυσσέα (τ 467-470): Αυτήν την ουλή με τ’ απλωμένα χέρια της η γραία πιάνοντας την αναγνώρισε καθώς ψηλάφισε, κι ευθύς το πόδι έσπρωξε προς τα πίσω· μέσα στον λέβητα έπεσε η κνήμη, βρόντησε το χάλκινο δοχείο, κι αμέσως αναποδογύρισε· και πάνω στο χώμα χύθηκε το νερό. Αλλεπάλληλα ομοιόαρκτα και εσωτερικές ομοιοκαταληξίες διατρέχουν την περιγραφή του λαμπρού παλατιού των θεών στον Όλυμπο, κάνοντάς την να μοιάζει κάπως με μαγικό τελετουργικό ξόρκι (ζ 42-46): στον Όλυμπο, όπου η κατοικία λένε των θεών μένει παντοτεινά ασάλευτη· ούτε από τους ανέμους δέρνεται ούτε ποτέ από βροχή βρέχεται ούτε την βρίσκει χιόνι, αλλά ανέφελη πολύ απλώνεται αιθρία κι ολόλευκη επικρατεί λαμπρότητα· σ’ αυτόν τον τόπο τέρπονται οι μακάριοι θεοί μέρες αιώνιες. Σε άλλο επίπεδο, οι επαναφορές και οι παρονομασίες τονίζουν την αναίδεια του Μελάνθιου, του ευνοούμενου δούλου των μνηστήρων, όταν περιγελάει τον μεταμφιεσμένο Οδυσσέα (ρ 217-222): Ιδού λοιπόν ένας πανάθλιος που άλλον άθλιο οδηγεί, καθώς πάντοτε ο θεός τον όμοιο σπρώχνει προς τον όμοιο. Για πού τον πας, αχρείε χοιροβοσκέ, αυτόν εδώ τον βρομερό και ενοχλητικό ζητιάνο, που καθαρίζει τ’ αποφάγια; Ο οποίος σε παραστάδες πολλές τους ώμους του θα τρίψει ζητώντας ξεροκόμματα, όχι σπαθιά και λέβητες. Όλα αυτά τα εκφραστικά σχήματα ο Χατζηγιακουμής καταγίνηκε να τα μεταφέρει με πιστότητα στο μετάφρασμά του. Στόχευε έτσι να μεταγγίσει την ακατάλυτη ενότητα μορφής και πνεύματος που συνιστά τη μυστική ουσία της μεγάλης ποίησης. Δύο είναι τα πιο εμβληματικά γνωρίσματα του ομηρικού ύφους, για τα οποία καλείται να βρει αντιστοιχίες ο σύγχρονος μεταφραστής. Το πρώτο συνίσταται στα πολυσυζητημένα κοσμητικά επίθετα, αυτά τα σύνθετα και περίτεχνα λεξιλογικά κατασκευάσματα, τα ομηρικά αντίστοιχα των νορδικών κέννινγκαρ, που το καθένα τους είναι σαν να περικλείει μέσα του μια συμπυκνωμένη εικόνα ή ευθύβολη μεταφορά. Αντιμέτωπος με αυτό το γλωσσικό θεριό, ο Χατζηγιακουμής πράττει σαν τον αγαπημένο του ήρωα, τον πολύτροπο Οδυσσέα, με την ποικίλη δράση των στοχαστικών προσαρμογών. Δεν μάχεται παντού με τα ίδια όπλα ούτε εφαρμόζει μονοκόμματα την ίδια λύση, αλλά επιστρατεύει τις πολλαπλές εναλλακτικές που του προσφέρει η εύπλαστη ποιητική γλώσσα. Μεταχειρίζεται διαφορετικά μέσα ανάλογα με την περίπτωση, ώστε να εναρμονιστεί κάθε φορά καλύτερα με τη ροή και τον κυματισμό της φράσης. Η Κίρκη εκτελεί τα μαγικά της δίπλα στην ακτή. Πίνακας του Φρέντερικ Στιούαρτ Τσερτς, 1910. Μουσείο Τέχνης Σμιθσόνιαν, Ουάσιγκτον. Αρκετές φορές τα αρχαιοπρεπή ομηρικά επίθετα διατηρούνται αυτούσια, χαρίζοντας στον λόγο ένα είδος αρχαϊκής επικής πατίνας. Αυτό συμβαίνει κατεξοχήν με τις λατρευτικές επωνυμίες των θεών, που μοιάζουν να αναδύονται από τα βάθη του μυστηριώδους γλωσσικού παρελθόντος: Γλαυκώπιδα, Οβριμοπάτρη και Τριτογένεια η Αθηνά (π.χ. α 101, γ 378, ν 389), Αργεϊφόντης ο Ερμής (π.χ. α 38), Ενοσίχθων ο Ποσειδώνας (π.χ. ε 339). Η ίδια τακτική όμως επεκτείνεται και σε κάμποσα αρχαιόγλωσσα απολιθώματα, που ο δαιμόνιος μεταφραστής τα παρεισάγει στο κείμενο, ανάμεσα στις κοινόχρηστες λέξεις της ομιλουμένης, σαν για να διεκδικήσουν πάλι μια θέση στην εκλεπτυσμένη ποιητική λαλιά μας: «λιοντάρι ορεσίτροφο» (ζ 130), «Ναυσικά η λευκώλενη» (ζ 251), «βέλη στονόεντα» (φ 12), «αγλαόκαρπες μηλιές» (η 115), «τον Δία τον τερπικέραυνο» (η 164), «ελικοκέρατων βοδιών» (χ 292). Δεν εισάγονται καινά δαιμόνια με τον τρόπο αυτό. Ήδη ο Σεφέρης και ο Ελύτης είχαν πειραματιστεί μετρημένα στην ποίησή τους με τέτοια παλαιικά στολίδια της πανάρχαιας γλώσσας μας: ποιος δεν έχει γοητευτεί από την «ελικοβλέφαρη βαθύζωνη» γυναίκα της Κίχλης, ποιος δεν έχει ατενίσει τα «αστερόεντα δέντρα» του Άξιον Εστί; Άλλοτε πάλι τα ομηρικά επίθετα αντικαθίστανται από νεοπαγή συνθέματα, που ο μεταφραστής τα έχει τεχνουργήσει ο ίδιος στο εργαστήριο της γλωσσικής του επινοητικότητας: «βαθυπύθμενη θάλασσα» (γ 158), «πλοία ερυθρόπρωρα» (ι 125), «των δορυμάχων Δαναών» (λ 559), «λαμπερόφθαλμη Αθήνη» (ν 329). Το παράδειγμα το έχουν δώσει πάλι οι μεγάλοι νεοέλληνες ποιητές, με ευρηματικές λεξιπλασίες όπως ο «ασπιδοφόρος ήλιος» του Σεφέρη και ο «ηλιοπότης και ακριδοκτόνος» του Ελύτη. Αν δείξει τον πρέποντα σεβασμό στους παραγωγικούς κανόνες της ελληνικής, ο τεχνίτης μπορεί να πλουτίσει την ποιητική έκφραση με τέτοια χρωματιστά πετράδια. Σε άλλες περιπτώσεις οι επιλογές του μεταφραστή είναι ολοφάνερα δημώδεις ή δημοτικοφανείς, με τη χαρακτηριστική γεύση της λαϊκής παράδοσης: «φτεροπόδαρα άλογα» (γ 478), «πλοία γοργοτάξιδα» (η 34), «δόρυ μακροΐσκιωτο» (τ 438), «ανεμόφτερη αλογόμυγα» (χ 300), «μοσχομύριστο θάλαμο» (ο 99). Εδώ ο Χατζηγιακουμής αποτίει έναν μικρό φόρο τιμής προς τον Καζαντζάκη και τον Κακριδή, που έχουν γεμίσει τη μετάφρασή τους με τέτοια ανοικονόμητα λαϊκότροπα σύνθετα, καθορίζοντας έτσι για ολόκληρες δεκαετίες τον ήχο της ομηρικής στα αυτιά των αναγνωστών και των γυμνασιόπαιδων. Τέλος, μερικά επικά σύνθετα αναπτύσσονται περιφραστικά, όταν το απαιτεί η αναπνοή της νεοελληνικής φράσης, χωρίς όμως να χάνεται η δύναμη και η ζωηρότητα της εικόνας: «πόλη με τους μεγάλους δρόμους» (ο 384), «κρασί που αστραποβόλαγε» (γ 459), «λόγια που πετούν στον άνεμο» (ε 117), «ο Δίας που χαρά τους κεραυνούς του έχει» (ρ 437). Ο Οδυσσέας στον Άδη. Σχέδιο του Γιόχαν Χάινριχ Λιπς, 1785. Ινστιτούτο Τέχνης, Σικάγο. Αξίζει να γίνει εδώ μια παρέκβαση σχετικά με τη μικτή γλώσσα της μετάφρασης, που ο Χατζηγιακουμής την έχει διαλέξει προγραμματικά και την έχει καταρτίσει συνειδητά, χωρίς καμία τύψη ή ενδοιασμό. Στο κείμενό του συνυπάρχουν η μία πλάι στην άλλη αρχαιοπρεπείς λέξεις, απόηχοι της δημοτικής ποίησης και κοινόχρηστες εκφράσεις της καθομιλουμένης, από αυτές που ξεστομίζουμε όλοι αβασάνιστα. Από τη μία πλευρά, ο Οδυσσέας κινδυνεύει από «λυγρόν όλεθρο» (γ 93) και ναυαγεί «δεινά πολλά μοχθήσας» (ζ 176), τον άρρωστο «στυγερός τον έπληξε δαίμων» (ε 396), τους μνηστήρες τους εξυπηρετούν «οτρηροί θεράποντες» (α 109), το νερό ρέει «αγλαό» (γ 429), τα υποζύγια τρώνε «κρι λευκό» (δ 41), οι προμήθειες του ταξιδιώτη τοποθετούνται σε «κώρυκο» (ε 267), η Λευκοθέα φοράει «κρήδεμνο» (ε 351). Ενίοτε ο μεταφραστής σκαρώνει ολόκληρους στίχους που θυμίζουν τα λόγια γραψίματα της Φαναριώτικης σχολής («σφοδρή επελθούσα θύελλα ανάμεικτων ανέμων» τσακίζει το κατάρτι της σχεδίας του Οδυσσέα, ε 317), ή αντιγράφει τις πυκνές διατυπώσεις του Θουκυδίδη (η οικονόμος φυλάει την αποθήκη της «με το πολύπειρο του νου», β 346). Από την άλλη, οι υπηρέτες «έτρεξαν με την ψυχή στο στόμα» (γ 430), ο σκύλος του Οδυσσέα «με την ουρά τού έκανε χαρές» (ρ 302), η πεινασμένη κοιλιά είναι «καταστροφική» (ρ 474), ποτέ δεν βγαίνουν άγονα τα «κρεβατώματα» των αθανάτων (λ 249), και η Πηνελόπη κανακεύει τον άνδρα της με τα λόγια «Μη μου θυμώνεις, Οδυσσέα» (ψ 209). Το γεγονός ότι τέτοια ετερόκλιτα στοιχεία συνταιριάζονται στο κείμενο αρμονικά, χωρίς να ξενίζουν ή να ενοχλούν, δείχνει πόσο μακρύ δρόμο έχει διανύσει το γλωσσικό μας αίσθημα κατά τους τελευταίους δύο αιώνες. Η Οδύσσεια του Χατζηγιακουμή σηματοδοτεί ένα κομβικό στάδιο στην εξέλιξη της σύγχρονης ποιητικής μας γλώσσας. Δείχνει πως έχουμε πια φτάσει στο ευλογημένο σημείο όπου ο τεχνίτης των γραμμάτων δικαιούται να καταφάσκει την απέραντη πολυτυπία της ζωντανής ελληνικής και να μεταχειρίζεται πότε το ένα και πότε το άλλο γλωσσικό επίπεδο κατά το δοκούν, ανάλογα με τις εκφραστικές του ανάγκες. Η μετάφραση του Χατζηγιακουμή μάς επιτρέπει επιτέλους να οραματιστούμε έναν φανταστικό εναλλακτικό κόσμο όπου το γλωσσικό ζήτημα δεν υπήρξε. Το δεύτερο εξέχον χαρακτηριστικό της ομηρικής τέχνης είναι οι ζωηρές και παραστατικές παρομοιώσεις, που έχουν δικαίως απορροφήσει μέγα μέρος του μόχθου των μεταφραστών. Ο Χατζηγιακουμής επισημαίνει συχνά στα σχόλιά την ενάργεια και τη στοιχειακή τους δύναμη, που πηγάζει από τη βιωμένη εμπειρία του ποιητή μέσα στο φυσικό και κοινωνικό του περιβάλλον. Ιδιαίτερα εντυπωσιάζουν οι εκτεταμένες σκηνές όπου ολόκληρο επεισόδιο ή κάποια κρίσιμη δραματική κατάσταση εικονογραφείται με διαδοχικές παρομοιώσεις, εκλύοντας αλλεπάλληλα κύματα ποιητικής ενέργειας. Σε τέτοιες περιπτώσεις ο Χατζηγιακουμής δείχνει τον καλύτερο εαυτό του και μας χαρίζει συναρπαστικές στιγμές έντασης ή συγκίνησης. Για παράδειγμα, με διπλή παρομοίωση αποδίδεται η νυχτερινή ανησυχία του κρυμμένου Οδυσσέα, καθώς αναλογίζεται τις ατιμίες των μνηστήρων και δεν μπορεί να κοιμηθεί (υ 13-17 και 22-29): και μέσα η καρδιά του μούγκριζε. Πώς σκύλα γαυγίζει προστατεύοντας τα τρυφερά μικρά της μπροστά σε άνθρωπο που δεν γνωρίζει έτοιμη να ορμήσει, έτσι κι εκείνου η καρδιά μέσα του μούγκριζε για τα αισχρά έργα· και το στήθος του κτυπώντας φώναζε στην καρδιά του· (...) Έτσι είπε κουράγιο μέσα στα στήθη στην προσφιλή καρδιά του δίνοντας, και σ’ αυτόν απόλυτα πειθάρχησε η καρτερική καρδιά του μένοντας ακλόνητη· ο ίδιος ωστόσο εδώ κι εκεί ολόκληρος στριφογύριζε. Πώς όταν άνδρας σε φωτιά πολλή, που για καλά έχει φουντώσει, κοιλιά, γεμάτη ξίγκι κι αίμα, πότε από δω πότε από κει συνέχεια γυρίζει, και λαχταρά γρήγορα πολύ εκείνη να ψηθεί, έτσι κι αυτός από τη μια πλευρά κι από την άλλη στριφογύριζε, ψάχνοντας πώς στους αναίσχυντους μνηστήρες χέρι θα βάλει. Ας διαβάσουμε επίσης την τετράδιπλη σειρά παρομοιώσεων που σιγοντάρει σαν ορχήστρα δωματίου τον φόνο των μνηστήρων: οι άσωτοι νεαροί τρέχουν πανικόβλητοι να σωθούν, όμοιοι με βόδια που τα τσιμπάει και τα αφηνιάζει η αλογόμυγα· έπειτα ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του ορμούν επάνω τους σαν γυπαετοί γαμψώνυχοι που σπαράσσουν τα τρομαγμένα πουλιά· εντέλει, οι νεκροί μνηστήρες σωριάζονται ο ένας πάνω στον άλλον σαν πλήθος ψάρια που οι ψαράδες τα τράβηξαν με το δίχτυ τους στην παραλία· και ο τρομερός Οδυσσέας φαντάζει σαν λιοντάρι που μόλις καταβρόχθισε ολόκληρο βόδι και έχει το στήθος και τα μάγουλα βουτηγμένα στο αίμα (χ 299-309, 383-389 και 401-406). Έτρεχαν πανικόβλητοι μέσα στην αίθουσα σαν βόδια σε αγέλη, τα οποία η ανεμόφτερη αλογόμυγα τσιμπώντας αφηνιάζει μέσα στην άνοιξη, όταν οι μέρες είναι μεγάλες. Και όπως γυπαετοί γαμψώνυχοι με τα κυρτά τους ράμφη από τα όρη έρχονται και πάνω στα πουλιά ορμούν· τα οποία από τα νέφη τρομαγμένα στην πεδιάδα διασκορπίζονται, ενώ αυτοί από ψηλά ορμώντας τα σπαράσσουν, κι ούτε πια δύναμη τους μένει ούτε διαφυγή, και χαίρονται με το κυνήγι οι άνθρωποι· έτσι κι αυτοί ορμώντας στους μνηστήρες μέσα στ’ ανάκτορο γύρω τριγύρω κυνηγώντας τούς κτυπούσαν· κι αυτών τα βογγητά τρομακτικά υψώνονταν όπως τα κεφάλια τους κτυπιόντουσαν, κι όλο το δάπεδο πλημύρισε από αίμα. (...) Όμως τους είδε όλους χωρίς εξαίρεση μέσα στο αίμα και στη σκόνη πεσμένους ο ένας πάνω στον άλλο, όπως τα ψάρια που οι ψαράδες σε κοίλο ακρογιάλι έξω από την κυματούσα θάλασσα με το πολυτρύπητο, πυκνό τους δίκτυ τράβηξαν· κι αυτά όλα τα κύματα της θάλασσας ποθώντας στην άμμο είναι χυμένα· κι ο Ήλιος ο λαμπρός τους έχει αφαιρέσει τη ζωή· έτσι και οι μνηστήρες όλοι ο ένας πάνω στον άλλο ήταν σωριασμένοι. (...) Βρήκε έπειτα τον Οδυσσέα ανάμεσα στα σκοτωμένα σώματα, στο αίμα και στο λύθρο βουτηγμένο, όπως λιοντάρι το οποίο βόδι έχοντας καταβροχθίσει, που βόσκει στους αγρούς, φεύγει· κι όλο το στήθος του κι από τις δύο πλευρές τα μάγουλά του είναι γεμάτα αίμα, φριχτό να το κοιτάς στην όψη· έτσι κι ο Οδυσσέας στα πόδια και στα χέρια επάνω είχε πασπαλισθεί. Δεν μπορεί να υπάρξει επική ποίηση δίχως παρομοιώσεις· θα ήταν σαν την «σκορδαλιάν χωρίς σκόρδον» ή τα «ποιήματα άνευ ποιήσεως» που σατίριζε ο παραδοξολόγος Ροΐδης. Αυτή τη στοιχειώδη αρχή την κατάλαβαν και την εφάρμοσαν όλοι οι κατοπινοί τεχνίτες του επικού είδους, για όσο παρέμεινε ζωντανό στον δυτικό κανόνα – από τον Βιργίλιο και τον Οβίδιο μέχρι τον Δάντη, τον Καμόενς και τον Μίλτον, ακόμη και οι νεότεροι νεκραναστητές, όπως ο Ντέρεκ Ουώλκοτ και ο Καζαντζάκης. Όμως οι παρομοιώσεις των ομηρικών επών έχουν κάτι από το σφρίγος και το θάμβος του πρωτόπλαστου, καθώς βρίσκονται στις απαρχές της ποιητικής τέχνης· λες και ο αοιδός, σαν άλλος Αδάμ, επινοεί για πρώτη φορά μεταφορές και αναλογίες για τα πλάσματα του κόσμου, κάνοντας να ξαναγεννηθεί για αυτόν η φύση των πραγμάτων. Χρέος του μεταφραστή (ακατόρθωτο αλλά και επιβεβλημένο) είναι να αναχθεί στην απώτατη εκείνη πραγματικότητα, πριν από τα προπατορικά αμαρτήματα της γραφής, και να αναπλάσει μπροστά στα έκπληκτα μάτια μας την πρωταρχική ποιητική Εδέμ. 4. Ο Όμηρος, τι καλός σκηνοθέτης! Στις εξηγητικές σημειώσεις του, οι οποίες συνοδεύουν το τρίτομο Ανθολόγιο μεταφρασμένων αποσπασμάτων και συνιστούν συνολικά έξοχο αναλυτικό δοκίμιο για την ποιητική τέχνη της Οδύσσειας, ο Χατζηγιακουμής τονίζει επανειλημμένα την έντεχνη κατασκευή του έπους: αναλύει την αριστοτεχνική συναρμογή της πλοκής, την κλιμάκωση των επεισοδίων, τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα και σχήματα που συνέχουν την αφήγηση, τις συνεχείς προοικονομίες και προαναγγελίες γεγονότων ή τις αναλήψεις και αναδρομές που διασταυρώνονται σαν πυκνό δίχτυ νημάτων στο υφάδι του κειμένου. Καθώς μας θυμίζει, η Οδύσσεια δεν είναι προϊόν αυτοσχεδιασμού, ούτε απλή συρραφή αρχικά αυτόνομων ασμάτων, ούτε καταγραφή της ρευστής και αυθόρμητης προφορικής εκτέλεσης κάποιου βάρδου. Είναι έργο δόκιμου και ιδιοφυούς ποιητή, έξοχα σχεδιασμένο και αρχιτεκτονημένο. Η δημιουργία του πρέπει να απαίτησε τον ίδιο βαθμό τεχνικής προετοιμασίας και χρόνιου μόχθου που θα χρειάζονταν για την οικοδόμηση ενός μνημειακού αρχαϊκού ναού. Η επιστροφή του Οδυσσέα στο παλάτι του στην Ιθάκη. Τοιχογραφία του Πιντουρίκκιο, 1503. Εθνική Πινακοθήκη, Λονδίνο. Δεν είναι ξεκάθαρο πώς συμβιβάζεται αυτή η πεποίθηση με τη ρομαντική θεωρία η οποία αναπαράγεται στο τέλος του ερμηνευτικού δοκιμίου, ότι τάχα το ομηρικό έπος διαδιδόταν μόνο προφορικά κατά τους πρώτους αιώνες της παράδοσής του και καταγράφηκε για πρώτη φορά στην Αθήνα του Πεισίστρατου.[9] Όπως έχω σημειώσει και αλλού, η θεωρία αυτή, που μας καλεί να φανταστούμε τον Όμηρο σαν αρχαίο αντίστοιχο του αγράμματου Βόσνιου βάρδου Άβντο Μέτζεντοβιτς, δεν θα είχε πια παρά ελάχιστη απήχηση στη φιλολογική έρευνα, αν δεν υποστηριζόταν τόσο δυναμικά από τα αμερικανικά κανόνια και τις πυροβολαρχίες του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ. Ωστόσο τα ομηρικά έπη, από την άποψη της περίτεχνης αφηγηματικής κατασκευής, δεν έχουν το ταίρι τους στην παγκόσμια γραμματεία της προφορικής λαϊκής δημιουργίας: η Ιλιάδα και η Οδύσσεια είναι ποιητικά αρχιτεκτονήματα πολύ πιο σύνθετα και λεπτοδουλεμένα από τα παρατακτικά και εν πολλοίς καταλογικά αραδιάσματα και συμπιλήματα των Σέρβων, Βόσνιων, Ουζμπέκων, Αφρικανών ή Ινδονησίων, που έχουν κατά καιρούς αντιπαραβληθεί προς την ομηρική επική τέχνη. Δεν θα ήταν δυνατόν τα ομηρικά ποιήματα να έχουν συγκροτηθεί εξ ολοκλήρου διά της προφορικότητας, χωρίς την επικουρία της γραφής.[10] Δίπλα στη δεξιοτεχνική πλοκή, ο Χατζηγιακουμής εγκωμιάζει τη χαρακτηρογραφική τέχνη και την ψυχογραφική δεινότητα του ποιητή. Χρησιμοποιώντας ιδιοφυώς τα παραδοσιακά μέσα της επικής αφήγησης, ο Όμηρος φωτίζει τις συναισθηματικές διεργασίες και τον εσωτερικό κόσμο των ηρώων του. Η πειθώ και η παραστατικότητα της απεικόνισης είναι τόσο έντονες, ώστε να νομίζει κανείς πως τα πρόσωπα του έπους, κύρια και δευτερότερα, ζουν τριγύρω μας και περνούν τα πάθη και τις ψυχικές τους περιπέτειες στον κόσμο της καθημερινής εμπειρίας. Ας προσέξουμε, φέρ’ ειπείν, πώς αποδίδεται η κοριτσίστικη ιδιοσυγκρασία της Ναυσικάς στα ίδια της τα λόγια, μίγμα χαριτωμένης αφέλειας και κουτσομπολιού (ζ 273-288): Αυτών τα λόγια τα πικρά φοβούμαι, μήπως πίσω κανείς κακολογεί· πολύ αλαζονικοί σ’ όλο το δήμο είναι· κάποιος λοιπόν πιο δεύτερος έτσι μπορεί να πει τυχαία συναντώντας μας· “Ποιος αυτός που πίσω από τη Ναυσικά πηγαίνει ο ψηλός κι ωραίος ξένος; πού να τον βρήκε άραγε; άντρας της σίγουρα θα γίνει. Αλήθεια, κάποιον που εδώ περιπλανήθηκε έφερε απ’ το πλοίο του από ανθρώπους μακρινούς, μια κι άλλοι δεν βρίσκονται κοντά· ή ήρθε σ’ αυτήν μ’ ευχές κάποιος θεός παρακλητός πολύ, ο οποίος από τον ουρανό κατέβηκε και θα την έχει μέρες για πάντα. Πιο πιθανό, η ίδια πηγαίνοντας εδώ κι εκεί άνδρα της βρήκε από αλλού· πραγματικά σ’ όλο το δήμο ατιμάζει τους ντόπιους Φαίακες, όσοι σε γάμοι την ζητούν σπουδαίοι και πολλοί”. Έτσι θα πουν, κι αυτά σε μένα θα γίνουν όνειδος. Και μ’ άλλην εξοργίζομαι, όποια βεβαίως πράττει παρόμοια, η οποία, χωρίς να θέλουν οι δικοί της πατέρας και μητέρα, με άνδρες σμίγει, πριν στον επίσημο να έρθει γάμο. Η θυμοσοφία και η αγνή καρδιά του χοιροβοσκού Εύμαιου αποτυπώνονται επίσης στις κουβέντες του με τον μεταμφιεσμένο Οδυσσέα, την ώρα που οι δυο τους σχολάζουν και κουτσοπίνουν στο υποστατικό (ο 390-401): Ξένε, αφού λοιπόν αυτά με ερωτάς κι αναζητάς να μάθεις, σιωπηλός τώρα ν’ ακούεις και να χαίρεσαι, και πίνε το κρασί σου ήσυχος. Αυτές οι νύκτες ατελείωτες· μπορεί για ύπνο να πάμε αλήθεια, μπορεί ωστόσο ν’ ακούμε απολαμβάνοντας· καμιά ανάγκη εσύ να πας για ύπνο πριν έρθει η ώρα· βαρετός κι ο ύπνος ο πολύς. Από τους άλλους πάλι, όποιον η καρδιά και η ψυχή προτρέπει, για ύπνο ας πάει βγαίνοντας έξω· και μόλις η αυγή φανεί, αφού το πρωινό του πάρει, ας βγάλει για βοσκή του άνακτα τους χοίρους. Κι εμείς οι δυο μες στην καλύβα πίνοντας και τρώγοντας με τα σκληρά μας βάσανα ας χαιρόμαστε, καθώς θα τα θυμόμαστε· γιατί και με τα πάθη του ευχαριστιέται ο άνθρωπος, όποιος πολλά έχει περάσει και σε πολλά περιπλανήθηκε. Και ιδού πώς ζωγραφίζονται οι χίλιες δυο ψυχολογικές μεταπτώσεις της Πηνελόπης, καθώς περνάει από τη δυσπιστία και την καχυποψία στη μόλις διαφαινόμενη ελπίδα, και από εκεί στην τελική συντριπτική, αποσβολωτική αναγνώριση (ψ 10-19, 25-27, 32-38, 58-68 και 85-87): Και προς αυτήν πάλι είπεν η συνετή πάνω από όλες Πηνελόπη· «Μητερούλα μου, οι θεοί σε τρέλαναν, αυτοί που έχουν τη δύναμη κάποιον ανόητο να τον κάνουν, όσο κι αν είναι συνετός. (...) Γιατί με κοροϊδεύεις την ώρα που άπειρες πίκρες μέσα μου έχω, αυτά τα απίστευτα ιστορώντας μου, κι από τον ύπνο με σηκώνεις το γλυκό, που σφιχτά στην αγκαλιά του με κρατούσε τα βλέφαρά μου έχοντας καλύψει; ποτέ μου δεν κοιμήθηκα παρόμοιον ύπνο, αφότου ο Οδυσσέας πήγε από κοντά να δει το ξεχασμένο, άδοξο κακο-Ίλιον». (...) Και προς αυτήν πάλι είπε η αγαπητή τροφός Ευρύκλεια· «Καθόλου δεν σε κοροϊδεύω, αγαπητό μου τέκνο, αλλά αλήθεια ήρθεν ο Οδυσσέας, στο σπίτι έχει φτάσει, όπως σου λέω». (...) Έτσι είπε, κι αυτή σκίρτησεν από χαρά, απ’ το κρεβάτι όρθια πετάχτηκε, αγκάλιασε τη γραία, δάκρυα από τα βλέφαρα έχυσε, και προς αυτήν μιλώντας έλεγε λόγια που πετούν στον άνεμο· «Εμπρός λοιπόν, αγαπητή μου μητερούλα, πες μου ειλικρινά, αν όντως, όπως λες, στο σπίτι το δικό του έχει φτάσει, πώς ήδη έβαλε χέρι στους αναίσχυντους μνηστήρες, μόνος του όντας, ενώ εκείνοι αθρόοι όλοι τους συνεχώς έμεναν στο παλάτι». (...) Και προς αυτήν πάλι είπε η συνετή πάνω απ’ όλες Πηνελόπη· «Αγαπητή μανούλα, καθόλου μην πανηγυρίζεις περιχαρής. Ξέρεις πως χαρά μεγάλη θα έδινε, στ’ ανάκτορα εμφανιζόμενος, σε όλους, μάλιστα σ’ εμένα και στο γιο που φέραμε στον κόσμο· δεν είναι αυτός ο λόγος σου καθόλου αληθινός, όπως υποστηρίζεις, αλλά κάποιος από τους αθάνατους σκότωσε τους περίτρανους μνηστήρες (...) γι’ αυτό για τις ατασθαλίες τους η συμφορά τους βρήκε· ο Οδυσσέας πάλι το γυρισμό στην Αχαιΐδα γη έχασε στα ξένα, χάθηκε κι αυτός». (...) Έτσι αφού είπε κατέβαινε από τα υπερώα· πολλά μες στην καρδιά της ένοιωθε, ή από μακριά στον προσφιλή της σύζυγο να κάνει ερωτήσεις, ή κοντά του αφού πάει στο κεφάλι να φιλήσει και στα χέρια αδράχνοντάς τα. Οι περιπέτειες του Οδυσσέα. Πίνακας του Απολλόνιο ντι Τζοβάννι, περ. 1435-1445. Ινστιτούτο Τέχνης, Σικάγο. Όλα αυτά, και πολλά άλλα ακόμη στοιχεία της εσωτερικότητας και της ψυχικής αλήθειας των προσώπων (η συγκινησιακή έκρηξη που ξεσπάει κατά την αποκάλυψη του Οδυσσέα στον Τηλέμαχο, η νυχτερινή αγωνία του κρυμμένου Οδυσσέα, η ποταπότητα του αχρείου Μελάνθιου), ζωγραφίζονται με πινελιές δεξιοτεχνικές και αλησμόνητες.[11] Σε τέτοιες σκηνές ο μεταφραστής βάζει και αυτός τα δυνατά του για να μεταγγίσει την ειρωνεία ή το πάθος, το γνήσιο αίσθημα ή το καλοσυνάτο χιούμορ της ποιητικής αφήγησης, προπάντων για να κρατήσει την πνοή αυθεντικής ζωής που αναδίδει η παρουσίαση των ομηρικών ηρώων. Ξανά και ξανά ο Χατζηγιακουμής εξαίρει τη δραστικότητα και την εναργή δύναμη του ομηρικού λόγου, που διακρίνονται σε κάθε πλευρά του, από την αναπαράσταση των εικόνων της φύσης και τις τεχνικές περιγραφές μέχρι τη σύλληψη του χώρου, το στήσιμο των σκηνικών και τη σκηνοθεσία των προσώπων, και βέβαια τις απαράμιλλες στιγμές δράσης. Ο μεταφραστής πασχίζει πάλι να μας μεταδώσει τον παλμό και την ένταση των αφηγηματικών αυτών κομματιών, όπως λόγου χάρη στο επεισόδιο του ναυαγίου των συντρόφων, που ξεχειλίζει από αγωνία και φρίκη (μ 405-419): Τότε λοιπόν σύννεφα μαύρα συσσώρευσε ο Κρονίων πάνω από το κοίλο πλοίο κι όλο σκοτείνιασε το πέλαγος. Κι αυτό για ώρα πολλή δύσκολα προχωρούσε· γιατί αμέσως ξέσπασε συρίζοντας ο Ζέφυρος, μ’ ανεμοθύελλα και ταραχή μεγάλη, τα δυο σχοινιά του ιστού η ορμή έκοψε του ανέμου, έπεσε προς τα πίσω ο ιστός, κι όλα τα σύνεργα του πλοίου μέσα στ’ αμπάρι παρασύρθηκαν από τ’ απόνερα· στην πρύμνη επάνω χτύπησεν ο ιστός τον κυβερνήτη κατακέφαλα, κι όλα τα κόκκαλα ταυτόχρονα της κεφαλής του σύντριψε· κι αυτός με δύτη όμοιος απ’ το κατάστρωμα έπεσε, και τα οστά εγκατέλειψε η αγέρωχη ψυχή. Την ίδια ώρα βρόντησε ο Δίας και πάνω στο πλοίο έριξε κεραυνό· κι αυτό ολόκληρο επιτόπου στριφογύρισε καθώς από τον κεραυνό κτυπήθηκε του Δία, και μέσα γέμισε από θειάφι· κι από το πλοίο έξω έπεσαν οι σύντροφοι. Οι οποίοι όμοιοι με κουρούνες γύρω στο μελανόχρωμο καράβι από τα κύματα φερόντουσαν – και ο θεός τούς στέρησε το νόστο. Ή πάλι στην τρομερή περιγραφή της δολοφονίας του Αγαμέμνονα (λ 416-426): Πολλών ανδρών ώς τώρα το φόνο αντίκρυσες, μόνοι ο ένας με τον άλλο καθώς σκοτώνονταν ή και σε μάχη κραταιή· αλλά εάν εκείνα προπάντων έβλεπες, μέσα σου θα θρηνούσες, έτσι που στον κρατήρα γύρω και στα κατάμεστα τραπέζια βρισκόμασταν πεσμένοι μέσα στο μέγαρο, κι όλο το πάτωμα πλημύριζε από αίμα. Σπαρακτική άκουσα τη φωνή της κόρης του Πριάμου, της Κασσάνδρας, που σκότωσεν η δολοπλόκος Κλυταιμνήστρα εκεί πίσω μου· εγώ πάλι τα χέρια ανεβοκατεβάζοντας στη γη κτυπούσα έτσι όπως καρφωμένος στο σπαθί άφηνα την τελευταία μου πνοή· κι εκείνη η σκυλοπρόσωπη εγκαταλείποντάς με έφυγε, ούτε και θέλησε την ώρα που στον Άδη πήγαινα τα μάτια με τα χέρια και το στόμα να μου κλείσει. Σε αυτές και πολλές άλλες σκηνές, όπως σημειώνει ο Χατζηγιακουμής, η τέχνη της Οδύσσειας είναι σχεδόν κινηματογραφική. Δήλωση που θα την συμμερίζονταν με χαρά οι πολυάριθμοι σκηνοθέτες που έχουν μεταφέρει την Οδύσσεια ή τις ποικίλες διασκευές της στη μεγάλη οθόνη: από τον Μάριο Καμερίνι της Τσινετσιτά και τον Σοβιετικό εμιγκρέ Αντρέι Κοντσαλόφσκι μέχρι τον δικό μας αργόσυρτο Θόδωρο Αγγελόπουλο και βέβαια τον Χολυγουντιανό Κρίστοφερ Νόλαν – με την ωραία Ελένη του η οποία, για μία ακόμη φορά, προκαλεί μεγάλες έριδες.[12] [1] Μ. Κ. Χατζηγιακουμής, Νεοελληνικαί πηγαί του Σολωμού: Κρητική λογοτεχνία, δημώδη μεσαιωνικά κείμενα, δημοτική ποίησις, Εν Αθήναις, Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών, 1968 (Βιβλιοθήκη Σοφίας Ν. Σαριπόλου 1). [2] Για την Οδύσσεια ως πρόδρομο του είδους του romance βλ. J. Dean, «The Odyssey as Romance», College Literature 3 (1976), σ. 228-236, και U. Hölscher, Οδύσσεια. Ένα έπος ανάμεσα στο παραμύθι και το μυθιστόρημα, μτφρ. Α. Στασινοπούλου-Σκιαδά, Καρδαμίτσα, Αθήνα 2007, σ. 37-59, 284-315. Χρήσιμες παρατηρήσεις έχουν γίνει επίσης από τους D. F. Sutton, The Greek Satyr Play, Meisenheim am Glan, Anton Hein, 1980, σ. 172-179, και B. Louden, Homer’s Odyssey and the Near East, Cambridge University Press, Καίμπριτζ 2011, σ. 57-104. [3] Προκειμένου για τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά του είδους του romance, κλασική είναι η ανάλυση του N. Frye, Anatomy of Criticism. Four Essays, Princeton University Press, Πρίνστον 1957, σ. 186-206. Οι αναγνώστες ας ψάξουν ακόμη την αιρετική αλλά διασκεδαστική διάλεξη της αξιέραστης Αντζέλικα Παμπστ, στο ακαδημαϊκό μυθιστόρημα του Νταίηβιντ Λοτζ, Μικρός που είναι ο κόσμος, μτφρ. Β. Τομανάς, Πόλις, Αθήνα 2003, σ. 416-419. Εκεί, μεταξύ άλλων, το romance ορίζεται ως «είδος με πολλές κορυφώσεις, που η απόλαυσή του έρχεται και ξανάρχεται … ένας πολλαπλός οργασμός». [4] Βλ. τη μονογραφία του Τα μεσαιωνικά δημώδη κείμενα. Συμβολή στη μελέτη και στην έκδοσή τους, Αθήνα, 1977, και ένα δοκίμιο για τον Ερωτόκριτο στον συγκεντρωτικό τόμο Νεοελληνικά Φιλολογικά Ανάλεκτα. Σολωμός - Παλαμάς - Ερωτόκριτος - Διγενής, Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων, Αθήνα 2020. Εδώ θα πρέπει ίσως να προσμετρηθούν τα μελετήματα για το ποίημα του Διγενή Ακρίτα που περιλαμβάνονται στον ανωτέρω τόμο, αν ληφθεί υπόψη ότι η βυζαντινή αυτή σύνθεση (πολυδιαφημισμένη ως «έπος» από ορισμένους ειδικούς) είναι στην πραγματικότητα μυθιστορία (romance) με ολίγο επικό επίχρισμα. [5] Είναι αδύνατον να επισκοπηθεί συγκεντρωτικά η πλήρης ιστορία των μεταφράσεων της Οδύσσειας στη νεότερη εποχή. Χρήσιμη και ενημερωτική σύνοψη, με επιλογή των πιο εμβληματικών παραδειγμάτων διαχρονικά, προσφέρει η E. Hall, The Return of Ulysses. A Cultural History of Homer’s Odyssey, I. B. Tauris, Λονδίνο 2008, σ. 17-30 και σποράδην. Διάφορες επιμέρους μελέτες περιλαμβάνονται τώρα στο συλλογικό έργο των R. H. Armstrong - A. Lianeri (επιμ.), A Companion to the Translation of Classical Epic, Wiley Blackwell, Hoboken 2025. Οι ρέκτες, φυσικά, ξεκινούμε πάντοτε από το δοκίμιο του Μπόρχες, «Οι [αγγλικές] μεταφράσεις του Ομήρου», στον τόμο Δοκίμια [I], μτφρ. Α. Κυριακίδης, Πατάκης, Αθήνα 2015, σ. 112-120. [6] Βλ. την προγραμματική διατύπωση των βασικών μεταφραστικών του αρχών, την οποία προσφέρει ο Χατζηγιακουμής στα «Προλεγόμενα» της μεγάλης του έκδοσης: Ομήρου Οδύσσεια. Εισαγωγή-Κείμενο-Μετάφραση-Σχόλια, Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων, Αθήνα 2017, σ. 9-13, 40-41. Για μελέτη και αξιολόγηση της μεταφραστικής αυτής πρότασης βλ. το μεγάλο αφιέρωμα στην Athens Review of Books, τχ. 84 (Μάιος 2017), με συμβολές των Μ. Ζ. Κοπιδάκη, Χ. Χαραλαμπάκη, Ι. Περυσινάκη και Δ. Δημηρούλη. Πβ. τη δική μου παρουσίαση, «Με Σολωμό και μ’ Όμηρο. Το φιλολογικό έργο του Μανόλη Χατζηγιακουμή», Athens Review of Books, τχ. 161 (Μάιος 2024), σ. 51-53. [7] Για το μεταφραστικό επίτευγμα του Πολυλά βλ. Θ. Γ. Παππάς, «Ο Ιάκωβος Πολυλάς ως μεταφραστής του Ομήρου», Πόρφυρας 84-85 (1998), σ. 260-274· Ε. Γαραντούδης, «Η μεταφραστική αντίληψη του Ιακώβου Πολυλά και οι αποδόσεις του ποιητικών κειμένων της κλασικής λογοτεχνίας», αυτόθι, σ. 481-502· και γενικότερα Δ. Πολυχρονάκης, Ο κριτικός ιδεαλισμός του Ιάκωβου Πολυλά. Ερμηνευτική παρουσίαση του αισθητικού και του γλωσσικού του συστήματος, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2002, σ. 301-337. [8] Περιορισμένης έκτασης λεξιλογικές και υφολογικές σημειώσεις περιέχονται στη μεγάλη έκδοση της μετάφρασης (Ομήρου Οδύσσεια, ό.π.), σ. 783-827. Όμως το κύριο ερμηνευτικό και σχολιαστικό έργο του Χατζηγιακουμή έχει συγκεντρωθεί στον τόμο Ανθολόγιο Οδύσσειας. Σχόλια και αναλύσεις, Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων, Αθήνα 2016. [9] Ανθολόγιο Οδύσσειας. Σχόλια και αναλύσεις, ό.π., σ. 160-163. [10] Για μια καλή εισαγωγή στο θέμα θα πρότεινα στους αναγνώστες το μικρό βιβλίο του J. Latacz, Όμηρος. Ο θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, μτφρ. Ε. Σιστάκου, Παπαδήμας, Αθήνα 2000. Βλ. επίσης τη μελέτη του Hölscher, Οδύσσεια. Ένα έπος ανάμεσα στο παραμύθι και το μυθιστόρημα, ό.π. Όσοι αντέχουν πιο καινοτόμες και ευφάνταστες προσεγγίσεις, αξίζει να διαβάσουν το σύγγραμμα του B. B. Powell, Homer and the Origin of the Greek Alphabet, Cambridge University Press, Καίμπριτζ 1991 (που ακόμη και οι πλέον τολμηρές υποθέσεις του μοιάζουν πολύ γνωστικές μπροστά στις φαντασιώσεις των σκληροπυρηνικών οπαδών της προφορικότητας). Για την αβυσσαλέα διαφορά που χωρίζει τα ομηρικά έπη από τις αυθεντικά προφορικές δημιουργίες των παραδοσιακών λαών, αρκεί μια ματιά στα γραφόμενα του R. D. Dawe, The Odyssey. Translation and Analysis, The Book Guild, Σάσσεξ 1993, σ. 19-20. Για την ακρίβεια, νομίζω πως υπάρχει ένα ασφαλές κριτήριο για να διακρίνουμε το αμιγώς προφορικό επικό ποίημα: όταν το διαβάζει κανείς σαν γραπτό κείμενο, έξω από το γνήσιο πλαίσιο της ζωντανής επιτέλεσής του, είναι δύσκολο να κρατηθεί ξύπνιος. [11] Η πιο υπέροχη και διεισδυτική ανάλυση της ομηρικής τέχνης, από αυτήν την άποψη, βρίσκεται στο βιβλίο του J. Griffin, Homer on Life and Death, Clarendon Press, Οξφόρδη 1980. Αναρωτιέμαι αν το είχε διαβάσει ο Χατζηγιακουμής. [12] Για τις κινηματογραφικές προσαρμογές και μεταφορές της Οδύσσειας βλ. C. Paglia, «Homer on Film: A Voyage Through The Odyssey, Ulysses, Helen of Troy, and Contempt», Arion 5 (1997), σ. 166-197, και A. Goltz, «Odyssee-Rezeption im Film. Moralische Normen und Konflikte in Epos und Adaption», στο A. Luther (επιμ.), Odyssee-Rezeptionen, Verlag Antike, Φραγκφούρτη 2005, σ. 109-124. Πολλές ταινίες συζητεί σποράδην στην πλούσια μονογραφία της η E. Hall, The Return of Ulysses, ό.π.

Η μεταφραστική «Οδύσσεια» του Μανόλη Χατζηγιακουμή

Σύνδεση