Υπήρξα, και εξακολουθώ να είμαι, μαθήτρια του Μανόλη Χατζηγιακουμή

Είναι κάποιου είδους πρόκληση να γράφεις για έναν άνθρωπο που υπήρξε –άλλοτε καταιγιστικά και άλλοτε ως ήρεμη παρουσία– στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής σου. Και είναι πρόκληση, γιατί πρέπει να συμφιλιώσεις το εφηβικό σου βλέμμα με τις αποτιμήσεις που κάνεις εκ των υστέρων ως ενήλικος – και με τη γνώση που έχεις αποκτήσει από τη ζωή. Προφανώς ο Μανόλης Χατζηγιακουμής ήταν σημαντικός για όλους όσοι συμμετέχουμε σε αυτό το αφιέρωμα, καθώς και για τους πάμπολλους που προσήλθαν στις εκδηλώσεις οι οποίες διοργανώθηκαν στη μνήμη του. Και αυτό που μας δένει όλους εμάς είναι η αγάπη που του έχουμε – ανεξάρτητα από τον τρόπο και το πόσο μάς σημάδεψε. Για τον εφηβικό μου εαυτό ο δάσκαλος Χατζηγιακουμής απαιτούσε με την ευθυτενή επιβλητικότητά του την απόλυτη –και απολύτως πειθαρχημένη– υπακοή. Στην ουσία της, η «απαίτηση» να παραδοθούμε σε αυτόν ήταν πρόσκληση εμπιστοσύνης, γιατί η εμπιστοσύνη είναι η απαραίτητη προϋπόθεση σε μια σχέση μαθητείας, όπως εξάλλου και σε κάθε βαθιά σχέση μας. Αυτή ήταν η βάση ενός ταξιδιού που τυπικά είχε ένα συγκεκριμένο στόχο αλλά οι επιμέρους σταθμοί του σφράγισαν διαφορετικά τον καθένα μας. Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής έχτιζε τα πατήματά μας στη γνώση με μαθηματική ακρίβεια, ξέροντας ότι η οργάνωση της γνώσης είναι εξίσου σημαντική με την ίδια τη γνώση. Μας βύθισε στον κόσμο των κειμένων (Ισοκράτης, Θουκυδίδης, De bello Gallico, de bello Civili), γιατί ήταν πεπεισμένος ότι η εξοικείωση με αυτό που είναι ξένο προϋποθέτει τη συνοχή. Σμίλεψε πάνω σε αυτή την εξοικείωση την αυτοπεποίθησή μας, καταργώντας τον φόβο και δημιουργώντας στέρεες βάσεις για τις μετέπειτα σπουδές μας. Στα τωρινά μου μάτια –και με όσα ξέρω λόγω επαγγέλματος– ο Χατζηγιακουμής ήταν μπροστά, γιατί αυτή η μεθοδολογική του επιλογή πρόβαλε το κείμενο ως ολότητα – και αυτή ήταν η απάντησή του στην αποσπασματικότητα, που ήταν η τυπική τακτική στα φροντιστήρια της εποχής. Και όχι μόνο αυτό: ο Χατζηγιακουμής έφερε σε ένα –«αγοραίο» κατά την Πολύμνια Αθανασιάδη– ιδιωτικό φροντιστήριο που προετοίμαζε για τις εισαγωγικές εξετάσεις στην τριτοβάθμια, τον αέρα του Πανεπιστημίου. Όταν, τα πρώτα χρόνια, δίδασκε νέα ελληνική λογοτεχνία στους μαθητές του, υπήρχε παράλληλα και το ακροατήριο των μη μαθητών. Αλλά και στα δικά μου χρόνια, γοητευόμουν από όσα, εκτός τυπικού μαθήματος, «πέταγε, κλείνοντας το μάτι», ή όταν κάποιος ακαδημαϊκός ή ερευνητής μάς μιλούσε για καυτά ζητήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, π.χ. για την Ελληνική Νομαρχία. Με άλλα λόγια: παρ’ όλο που ο Χατζηγιακουμής υπήρξε εξωθεσμικός, το πνεύμα και το όραμα της διδασκαλίας του ήταν βαθιά ακαδημαϊκό –με όλο το βάρος της έννοιας– και στόχο είχε να αφυπνίσει, να στρέψει το είναι μας προς το ερώτημα. Από αυτή την άποψη, είναι ήδη πολλά αυτά που μας πρόσφερε η παθιασμένα εμπνευσμένη διδασκαλία του και εμείς είμαστε τυχεροί που τη ζήσαμε. Αλλά, και στα τότε και στα τώρα μάτια μου, ο Χατζηγιακουμής είναι Ο ΔΑΣΚΑΛΟΣ – με κεφαλαία. Πρώτα πρώτα γιατί η διδακτική πληθωρικότητά του αγκάλιαζε την ύπαρξή μας συνολικά: πίσω από τη μετάφραση και τη γραμματική, ή/και παράλληλα με αυτά, το άγρυπνο μάτι του εντόπιζε με τρυφεράδα αυτό το κρυφό κενό μας, αυτή την κρυφή έλλειψή μας, και έκανε κάτι γι’ αυτό. Με δυο σταράτες κουβέντες και με επίσης σταράτες πράξεις, απελευθέρωνε τον καλό ή τον μπλοκαρισμένο εφηβικό εαυτό μας. Ο Δάσκαλος δρούσε με λόγια και με πράξεις δείχνοντας τον δρόμο προς τα μπροστά – και προς την ελευθερία. Προφανώς γιατί το διδακτικό του όραμα είχε ως στόχο ανθρώπους που να μπορούν να διανύσουν τη ζωή τους αφήνοντας πίσω τα σκοτάδια που κουβαλούσε ο καθένας μας. Τα οράματα, φυσικά, δεν φτιάχνονται αβρόχοις ποσίν. Και ο Μανόλης ήταν άνθρωπος των οραμάτων, όπως έχει ειπωθεί και γραφεί συχνά. Αναφέρομαι σε αυτά που με κάνουν να τον θεωρώ Δάσκαλο, πέραν της σχολικής τάξης: γι’ αυτό που μετέδιδε η ύπαρξή του, γι’ αυτό που ήταν ο ίδιος, το οποίο ανακάλυψα σιγά σιγά στη μακρόχρονη μετα-μαθητική μας σχέση. Ο Μανόλης όρμησε στη ζωή και προσπάθησε να δαμάσει τις δυσκολίες της μένοντας ανυπότακτος – ελεύθερος. Όπως ακριβώς δημιούργησε – πεισματικά ελεύθερα και ανυπότακτα. Μόνο ένα τέτοιο μυαλό μπορεί να δημιουργήσει ένα τόσο τιτάνιο και πολυεπίπεδο έργο, που απλώνεται από τον Σολωμό και τα δημώδη κείμενα στον Όμηρο, και από εκεί στα μουσικά χειρόγραφα της Τουρκοκρατίας και στις στιχοπλακιές της Κω, και φτάνει στο ίδιο το Ασφενδιού. Σε αυτό το αφιέρωμα χρειάστηκαν οκτώ συνεργάτες για να μπορέσουμε να αγγίξουμε το έργο του – και θα χρειάζονταν και πολλοί άλλοι για να μπορέσουμε να προσεγγίσουμε όλες τις όψεις του. «Όταν πεθάνω», μου είχε πει κάποτε, «θέλω να γράψουν στον τάφο μου: έζησε εν ελευθερία, εν δημιουργία, εν απολαύσει· εργαζόμενος ημέρας και νυκτός». Είναι λόγια που συμπυκνώνουν την πορεία ενός ανθρώπου που δεν φοβήθηκε τη ζωή και την έζησε ολόκληρος. Με στάση ζωής το σολωμικό «Πολλοί ’ν’ οι δρόμοι πὄχει ο νους» το ελεύθερο πνεύμα του δεν απλώθηκε μόνο στα πεδία της έρευνάς του· απλώθηκε στη ζωή. Γιατί ο Μανόλης κατάφερνε τη δυσκολία να την αναποδογυρίζει προς όφελός του. Και κατάφερνε τις δυσκολίες της ζωής να τις ανταποδίδει με γενναιοδωρία. Κάποτε μου είπε: «Πιστεύω πως η αποστολή μου σε αυτό τον κόσμο είναι να προσφέρω. Γι’ αυτό και η καλή μου υγεία, γι’ αυτό και οι πνευματικές μου δυνατότητες». Και πρόσφερε αφειδώς: σε εμάς, στην έρευνα, στους φίλους, στους οικείους του, σε κάθε άνθρωπο –ακόμη και άγνωστο– που συναντούσε και καταλάβαινε την ανάγκη του. Το μάτι του έψαχνε την ανάγκη και πάντα έκανε κάτι για να την ανακουφίσει. Ο Μανόλης μάς πρόσφερε την απέραντη ευρυχωρία του εαυτού του πατώντας σε αυτή την ιδιότυπη μοναχικότητά του, την ακαταπόνητη δημιουργικότητά του και την υπερηφάνειά του. Και αυτή η απέραντη ευρυχωρία του μυαλού και της καρδιάς του μας χώρεσε όλους. Μας δίδαξε με αυτό που ήταν ο ίδιος – πέρα από τα λόγια. Για πολλούς από μας ήταν ο φάρος που είχαμε για να προχωρήσουμε. Γι’ αυτό και νιώθω ευγνωμοσύνη στη ζωή που τον έφερε στον δρόμο μου. Γι’ αυτό και, παρά τα χρόνια μου, πάντα δηλώνω: «Υπήρξα, και εξακολουθώ να είμαι, μαθήτρια του Μανόλη Χατζηγιακουμή. Και αυτή είναι μια ταυτότητα που θα διεκδικώ εσαεί». Πάντα ανοιχτά, πάντα άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μας, ΔΑΣΚΑΛΕ.

Υπήρξα, και εξακολουθώ να είμαι, μαθήτρια του Μανόλη Χατζηγιακουμή

Σύνδεση